Ο Κωνσταντίνος Μαργέλης συστήνεται: “Γεννήθηκα στον Πειραιά στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Εκεί μεγάλωσα, σπούδασα και εργάστηκα μέχρι πριν μερικά χρόνια, όταν μαζί με τη σύζυγό μου μετοικήσαμε σε ένα ημιορεινό χωριό της Λευκάδας. Η συνέχεια μέλλει να γραφτεί …”

Η δημοσκόπηση κβαντικών φυσικών και κοσμολόγων για τους «Πολλούς Κόσμους»

Όπως αναφέρει ο καθηγητής μαθηματικής φυσικής στο Tulane University, Frank Tipler, στο βιβλίο του “The physics of immortality” (1994) (σελίδες 170-171), σε μία δημοσκόπηση που είχε διεξαχθεί από τον πολιτικό επιστήμονα David L. Raub, σε 72 κορυφαίους κβαντικούς κοσμολόγους και θεωρητικούς κβαντικών πεδίων, το 58% των ερωτηθέντων συμφώνησε με την άποψη «Ναι, πιστεύω ότι η ερμηνεία των πολλών κόσμων είναι αληθής», το 18% είπε όχι, το 13% είπε ίσως και το 11% απάντησε δεν έχω άποψη. Ανάμεσα σε αυτούς που απάντησαν ναι, καταγράφει τον πασίγνωστο κοσμολόγο Stephen Hawking, τον νομπελίστα καθηγητή φυσικής Richard Feynman και τον επίσης νομπελίστα καθηγητή φυσικής Murray Gell-Mann. Η δημοσκόπηση εκτιμάται ότι διενεργήθηκε κατά τη δεκαετία του 1980.

Πρόκειται για τη θεωρία της «Ερμηνείας των πολλών κόσμων – Many Worlds interpretation», η οποία εμπίπτει στο πεδίο του μικρόκοσμου της κβαντομηχανικής. Νεότερος υποστηρικτής της θεωρίας είναι ο επονομαζόμενος «πατέρας των κβαντικών υπολογιστών» και καθηγητής στο Oxford University, David Deutsch. Η θεωρία βασίζεται στην Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας (1905) του Albert Einstein, σύμφωνα με την οποία τα πάντα είναι ενέργεια, άρα τίποτα δεν χάνεται, απλά αλλάζει μορφή.

Η συγγενής θεωρία του «Πολυσύμπαντος»

Συγγενής θεωρία της σύγχρονης φυσικής στο πεδίο της κοσμολογίας είναι η θεωρία του «Πολυσύμπαντος – Multiverse», που περιγράφει την ύπαρξη πολλαπλών κόσμων-συμπάντων. Παρόμοιες θέσεις, σχετικά με την ύπαρξη πολλαπλών κόσμων τόσο σε επίπεδο μικρόκοσμου όσο και μακρόκοσμου είχαν υποστηρίξει και οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι. Η του Πολυσύμπαντος θεωρία στηρίζεται στη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας (1915) του Albert Einstein. Σύμφωνα με αυτή, το σύμπαν μας προέρχεται από ένα άλλο σύμπαν, μέσω μίας Γέφυρας Αϊνστάιν-Ρόζεν ή αλλιώς Σκουληκότρυπας. Η επιστημονική αυτή θέση διατυπώθηκε το 1935 από τον Albert Einstein σε συνεργασία με τον καθηγητή φυσικής Nathan Rosen.

Σε γενικές γραμμές, η θεωρία του Πολυσύμπαντος παρουσιάζει ένα σύμπαν δίχως αρχή και τέλος, αέναο, πολλαπλό, όπου τίποτα δεν πεθαίνει, απλά αλλάζει κατάσταση και συνεχίζει να υπάρχει.  Την υποστήριξαν και την υποστηρίζουν σύγχρονοι εξέχοντες επιστήμονες του κλάδου, όπως ο καθηγητής φυσικής στο Columbia University, Brian Green και ο επίσης καθηγητής φυσικής στο ΜΙΤ University,  Max Tegmark. Η θεωρία συνδέεται με τη θεωρία των Υπερχορδών. Σθεναρός υποστηρικτής των θεωριών των Υπερχορδών και του είναι ο διακεκριμένος Έλληνας καθηγητής φυσικής του πανεπιστημίου του Τέξας και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Δημήτρης Νανόπουλος. Ο οποίος, μάλιστα, έχει δηλώσει ότι σύμφωνα με τη θεωρία «ζούμε σε δέκα διαστάσεις αλλά δεν το αντιλαμβανόμαστε.»!

Η απόκρυψη των δύο θεωριών

Όμως, στο σημερινό «πολιτισμένο» κόσμο οι επιστημονικές θεωρίες ενός Einstein, ενός Green, ενός Tegmark, ενός Feynman, της «Ερμηνείας των πολλών κόσμων» και του «Πολυσύμπαντος», παραμένουν άγνωστες στον πολύ κόσμο. Μάλιστα για τη θεωρία του Πολυσύμπαντος κοσμολόγοι επικριτές της, υποστηρίζουν ότι εκτός από λανθασμένη, είναι επιβλαβής και ψευδοεπιστημονική. Η κυρίαρχη θεωρία του Big Bang την οποία υποστηρίζουν και έχει γίνει πασίγνωστη, υποδείχνει ένα σύμπαν με αρχή και τέλος, που προήλθε από το τίποτα και θα καταλήξει στο τίποτα, στο οποίο κυριαρχεί η γέννηση και ο θάνατος. Για την απόκρυψη των δύο συγγενών θεωριών και για την επιστημονική επίκριση των θεωριών, μάλλον, υφίστανται βαθύτερα αίτια.

Επιστήμη και Θεολογία

Όπως διευκρινίζει ο διακεκριμένος καθηγητής αστροφυσικής Μάνος Δανέζης, προκειμένου να συμφωνήσει η επιστήμη της Κοσμολογίας με τα δυτικά Χριστιανικά δόγματα, αυθαίρετα αποφασίστηκε ότι η Μεγάλη Έκρηξη  – Big Bang, η αρχή δηλαδή της αισθητής «Κτίσης», είναι η «Αρχή του Σύμπαντος», δηλαδή του συνόλου της Κτίσης, καθώς κατά τη δυτική Θεολογία ο Θεός δημιούργησε το Σύμπαν από το Τίποτα.

Όμως, όπως εξηγεί ο καθηγητής, η σύγχρονη επιστήμη γνωρίζει ότι κάτι σαν την Μεγάλη Έκρηξη είναι ένα μεταγενέστερο γεγονός. Διαπίστωση που, όπως σημειώνει, συμπίπτει με εκείνη του Μεγάλου Βασιλείου στην Ομιλία του εις την Εξαήμερων, στην οποία αναφέρει: «Υπήρχε μία κατάσταση αρχαιότερη από τη γένεση του κόσμου, αρμόδια στις υπερκόσμιες δυνάμεις, η κατάσταση η πάνω από το χρόνο, η αιώνια, η παντοτινή.»

Όπως τονίζει ο καθηγητής, η σύγχρονη επιστήμη επιβεβαιώνει ότι το μη αισθητό (που δεν βλέπουμε και θεωρούμε παραμύθι, όπως το πνεύμα ή η ψυχή) όχι μόνο υπάρχει αλλά είναι το πραγματικό, ενώ το αισθητό (που βλέπουμε, όπως το σώμα ή η ύλη) είναι το παραμύθι. Όπως και ότι δεν ξέρουμε όχι μόνο ποια είναι η αρχή και το τέλος του σύμπαντος-πολυσύμπαντος, αλλά και αν υπάρχει αρχή και τέλος.

Δεν υπάρχει θάνατος

Τα βαθύτερα αίτια, λοιπόν, της πολεμικής των δύο θεωριών, μάλλον, βρίσκονται σε αυτό που φανερώνουν. Ότι δεν υπάρχει ούτε αφετηρία ούτε τερματισμός. Διότι, αν εμείς, οι άνθρωποι, πιστέψουμε ότι δεν πεθαίνουμε, τότε καταπολεμάται το πιο ισχυρό εργαλείο ελέγχου του ανθρώπου. Ο φόβος του θανάτου.

Ταυτόχρονα, η ολικότητα, ο ιδεαλισμός και η συλλογικότητα που πρεσβεύουν οι δύο θεωρίες, όπως και η Ορθοδοξία αλλά και οι Έλληνες Προσωκρατικοί, συντρίβουν τις έννοιες του δυτικού «πολιτισμού», της ατομικότητας, του υλισμού και του δικαιωματισμού. Παράλληλα, αντιτάσσονται στην κοσμικότητα της δυτικής Θεολογίας, ενώ χτυπάνε και τα ναρκισσιστικού χαρακτήρα επιστημονικά και οικονομικό-πολιτικά δυτικά συμφέροντα, τα οποία συμπαρατάσσονται πίσω από τον μετανθρωπισμό. Στην ενσωμάτωση, δηλαδή, τεχνολογικών στοιχείων στο ανθρώπινο σώμα, με σκοπό την υπέρβαση βιολογικών-υλιστικών ορίων του ανθρώπου, οι οποίες, όμως, αλλοιώνουν την ψυχοπνευματική υπόσταση του ανθρώπου.

Το τι πλασάρετε, λοιπόν, ως γνώση, πληροφόρηση ή παραπληροφόρηση, πολλές φορές εξαρτάται από τα εκάστοτε επιστημονικά ή θρησκευτικά «δόγματα», πίσω από τα οποία υποβόσκουν οικονομικό-πολιτικά και θρησκευτικό-κοινωνικά συμφέροντα της εκάστοτε εποχής.

Συμφωνία Ορθόδοξου και Προσωκρατικού υπεραισθητού κόσμου και σύγχρονης επιστήμης

Εν κατακλείδι, ο υπεραισθητός κόσμος των Προσωκρατικών και της Ορθοδοξίας έρχεται σε συμφωνία με τη σύγχρονη επιστήμη σχετικά με την ύπαρξη ενός αέναου μη αισθητού σύμπαντος-κόσμου-«Κτίσης» και την ανυπαρξία θανάτου.

Κωνσταντίνος Μαργέλης

Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026

Σημείωση

Στιγμιότυπα της Εισήγησης του καθηγητή Μάνου Δανέζη στο Πνευματικό Κέντρο της Ιεράς Μητρόπολης Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων νήσων με θέμα «Η έννοια του άχρονου χρόνου»:  https://www.youtube.com/watch?v=gkf2IHVaL_I

Υστερόγραφο

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το βιβλίο του Ορθόδοξου Βρετανού αστροφυσικού (PhD) και θεολόγου, Christopher Knight, Ανώτερου Ερευνητικού Συνεργάτη του Ερευνητικού Κέντρου για την Ορθόδοξη Χριστιανική Πίστη στον Σύγχρονο Κόσμο στο Ινστιτούτο Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών του πανεπιστημίου του Cambridge και εφημέριου στην Ορθόδοξη Ενορία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στο Great Walsingham του Norfolk, με τίτλο “Eastern Orthodoxy and the Science-Theology Dialogue (Elements of Christianity and Science) – μετάφραση: «Η Ανατολική Ορθοδοξία και ο διάλογος επιστήμης και θεολογίας (Στοιχεία Χριστιανισμού και Επιστήμης)».

Το εξώφυλλο του βιβλίου

Το βιβλίο έχει σχολιάσει ο Πρωτοπρεσβύτερος Δρ. Doru Costache, Ρουμάνος Ορθόδοξος κληρικός και καθηγητής Θεολογίας στο Australian University College of Divinity, Διευθυντής του AIOCS (Australian Institute for Orthodox Christian Studies) και Διευθυντής Ερευνών στον οργανισμό ISCAST (Institute for the Study of Christianity in an Age of Science and Technology), στο επιστημονικό περιοδικό του ISCAST, από την οποία παραθέτω, σε μετάφραση, ορισμένα αποσπάσματα:

«Όπως προκύπτει από το υπό εξέταση βιβλίο, η ορθόδοξη στάση απέναντι στη σχέση επιστήμης και θρησκείας πηγάζει από διαφορετικές προϋποθέσεις σε σχέση με το δυτικό χριστιανικό πλαίσιο του εν λόγω πεδίου. Με λίγα λόγια, ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός θεωρεί παραδοσιακά τον ορθολογικό στοχασμό και την έρευνα αναπόσπαστα στοιχεία της δια βίου διαδικασίας ωρίμανσης της πίστης. Η έρευνα και η γνώση είναι εξίσου χρήσιμες για την πρόοδο της πίστης όσο και η ορθή ερμηνεία των Γραφών, η άσκηση, η έμπρακτη άσκηση της ευσπλαχνίας και η προσευχητική ζωή. …

Πράγματι, ο Knight αποτελεί τη σημαντικότερη Ορθόδοξη προσωπικότητα στον διάλογο μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, με τους υπόλοιπους να έπονται σε σημαντική απόσταση. Ως προσήλυτος στην Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη και ιερέας, διαθέτει διπλή κατάρτιση, καθώς είναι τόσο αστροφυσικός όσο και θεολόγος. Έπειτα από μακρά σταδιοδρομία στην πανεπιστημιακή ποιμαντική διακονία και τη θεολογική έρευνα στο Sidney Sussex College του Cambridge, καθώς και στη θέση του Εκτελεστικού Γραμματέα της Διεθνούς Εταιρείας για την Επιστήμη και τη Θρησκεία (International Society for Science and Religion), σήμερα είναι Ανώτερος Ερευνητικός Συνεργάτης στο Ινστιτούτο Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών (Institute for Orthodox Christian Studies) στο Cambridge του Ηνωμένου Βασιλείου. Έχει δημοσιεύσει πολυάριθμα άρθρα και κεφάλαια σε βιβλία, καθώς και τρεις μονογραφίες, με πιο πρόσφατη το έργο *Science and the Christian Faith: A Guide for the Perplexed* (2020).

… όπως επισημαίνει ο Knight, ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός «τραγουδά ένα διαφορετικό τραγούδι», τρόπον τινά (σ. 2–3, 62–63). Αντιλαμβάνεται τη φιλοσοφία, την επιστήμη και τη θεολογία ως στοιχεία που συνυπάρχουν αρμονικά, και όχι ανταγωνιστικά (σ. 15–16)· αναγνωρίζει την καταλληλότητα των εννοιών για τη μετάδοση αληθειών, αλλά παραμένει πεπεισμένος ότι καμία γλώσσα δεν μπορεί να εξαντλήσει την πραγματικότητα, είτε τη θεία είτε την κοσμική (σ. 19, 21)· διατηρεί μια ρεαλιστική θεώρηση για την πεπτωκυία ανθρωπότητα, η οποία αδυνατεί να σωθεί μέσω του ορθολογισμού και της έρευνας όταν κάμπτεται η πνευματική της ικανότητα, αλλά —με τη χάρη του Θεού και την ασκητική αναμόρφωση— μπορεί να αφυπνίσει εκ νέου τη νοερά της ενόραση, δηλαδή την ικανότητά της να υπερβαίνει τους επιστημολογικούς περιορισμούς και να βιώνει άμεσα την πραγματικότητα (σ. 11–12, 14–15, 22–23)· πρεσβεύει ότι το πνεύμα και η ύλη, το φυσικό και το υπερφυσικό, τέμνονται διαρκώς στους κόλπους του Θεού —ενός Θεού που ενεργεί αδιάλειπτα εντός και διά της δομής του κόσμου—, καθιστώντας περιττή την προσπάθεια συμφιλίωσής τους (σ. 36–37)· προτείνει μια χριστοκεντρική θεώρηση της κτίσης (σ. 43–44, 46–47), όπου ο Ενσαρκωμένος Λόγος προδιαγράφει τη μορφή των μελλόντων, με αποτέλεσμα η φύση της πραγματικότητας να αποκαλύπτεται πλήρως μόνο εσχατολογικά (σ. 8, 32–34, 37, 46, 51, 58), ανεξάρτητα από τις επιστημονικές ανακαλύψεις και θεωρητικές διατυπώσεις του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Δεν προκαλεί έκπληξη, υπό αυτό το πρίσμα, το γεγονός ότι το κλασικό ζήτημα της κουλτούρας της σύγκρουσης —η αντιπαράθεση δημιουργισμού και εξελικτισμού— δεν περιλαμβάνεται καν στο βιβλίο. Δεν έχει θέση εντός της Ορθόδοξης παράδοσης.

Πρόκειται για τροφή για σκέψη που απαιτεί χρόνο και περισυλλογή για να αφομοιωθεί πλήρως. Ο Knight εξηγεί τα πάντα και παραθέτει τις καλύτερες πηγές, το πράττει όμως με διακριτικότητα, διευκολύνοντας την κατανόηση. Ο λόγος του στερείται Ορθόδοξου θριαμβευτισμού. Προτείνει μια διαφορετική λύση για τα «τυφλά σημεία» της επιστήμης και της θρησκείας (σ. 7, 62), αντλώντας από το Ορθόδοξο υπόβαθρό του. Παρουσιάζει, ωστόσο, τη λύση αυτή ως ευκαιρία για την επανεκκίνηση του διαλόγου, αλλά και ως πρόσκληση προς άλλους χριστιανούς να εξετάσουν τα δικά τους πλαίσια, αντί να περιορίζονται στην αόριστη έννοια της «θρησκείας» ή στον αφηρημένο «θεϊσμό» (σ. 1, 63). Εμμέσως, απευθύνει την ίδια πρόσκληση και στους Ορθόδοξους ομοπίστους του. Η σημαντικότερη, όμως, συμβολή του βιβλίου έγκειται στο ότι άνοιξε διαύλους επικοινωνίας για τη μεταφορά των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του Ορθόδοξου χριστιανισμού σε ειδήμονες δυτικούς αναγνώστες. Πρόκειται για ένα πραγματικό επίτευγμα, για το οποίο ο συγγραφέας αξίζει συγχαρητήρια.»

Πηγές:

Δαμάζοντας το πολυσύμπαν: Η τελική θεωρία του Stephen Hawking σχετικά με τη μεγάλη έκρηξη: https://egno.gr/2018/05/damazontas-polisimpan-teliki-theoria-tou-stephen-hawking-schetika-ti-megali-ekrixi/ 

Multiverse: https://en.wikipedia.org/wiki/Multiverse

What is Multiverse? Quantum physics explained by David Kaiser (MIT University): https://www.mos.org/video/what-multiverse-quantum-physics-explained

Many-worlds interpretation: https://en.wikipedia.org/wiki/Many-worlds_interpretation

The physics of immortality by Frank J. Tipler (1994): https://scilib-physics.narod.ru/Immortality/Tipler.htm#VI

Opinion: Great Mysteries of Physics 3 – is there a multiverse?:  https://www.ucl.ac.uk/news/2023/mar/opinion-great-mysteries-physics-3-there-multiverse

Big Bang: https://en.wikipedia.org/wiki/Big_Bang

Heat death of the universe: https://en.wikipedia.org/wiki/Heat_death_of_the_universe

Μάνος Δανέζης: Ο άνθρωπος που δεν αντιλαμβανόμαστε (Albert Einstein): https://www.youtube.com/shorts/FqU7pmvEEoQ

Μάνος Δανέζης: Δεν θα πεθάνουμε ποτέ!: https://www.youtube.com/shorts/XBEJdsAk_N8

Μάνος Δανέζης & Στράτος Θεοδοσίου: Ένα σύμπαν φυσαλίδων: https://www.youtube.com/watch?v=b4H_oVuI-ec

Δρ. Μάνος Δανέζης «Για μια νέα προσέγγιση των σχέσεων μεταξύ Θεολογίας, Επιστήμης και Φιλοσοφίας»:  https://www.youtube.com/watch?v=FJ-sQy89-6E

Στράτου Θεοδοσίου και Μάνου Δανέζη,  «Έτσι βλέπω τον κόσμο», καθηγητών Αστροφυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκδόσεις Δίαυλος

Δρ. Μάνος Δανέζης «Η αναγκαιότητα ενός ειλικρινούς πολιτισμικού διαλόγου μεταξύ Επιστήμης, Θεολογίας και Φιλοσοφίας» – https://www.youtube.com/watch?v=kT59Z4sLrrc

Διάλεξη καθηγητή αστροφυσικής Μάνου Δανέζη: «Οι παράλληλες κοσμολογικές προτάσεις Δημοκρίτου & Remann»: https://www.youtube.com/watch?v=NaFEMqxtT5o

Σκουληκότρυπες και κατάρρευση του Σύμπαντος, καθηγητής Στράτος Θεοδοσίου: https://www.pemptousia.gr/2017/08/skoulikotripes-ke-katarrefsi-tou-simpantos/ 

Η θεωρία των υπερχορδών: https://physicsgg.me/2011/03/28/%CE%B7-%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CF%89%CE%BD-%CF%85%CF%80%CE%B5%CF%81%CF%87%CE%BF%CF%81%CE%B4%CF%8E%CE%BD/ 

Eastern Orthodoxy and the Science-Theology Dialogue: https://doi.org/10.1017/9781009106009

Book review by Doru Costache, Christopher C. Knight: “Eastern Orthodoxy and the Science–Theology Dialogue” , Vol. 3, 8 February, 2024: https://doi.org/10.58913/ZMCJ1640