Ο Κωνσταντίνος Μαργέλης συστήνεται: “Γεννήθηκα στον Πειραιά στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Εκεί μεγάλωσα, σπούδασα και εργάστηκα μέχρι πριν μερικά χρόνια, όταν μαζί με τη σύζυγό μου μετοικήσαμε σε ένα ημιορεινό χωριό της Λευκάδας. Η συνέχεια μέλλει να γραφτεί …”

Το παιδί στη Χριστιανική Σκέψη

Αφιερωμένο στα παιδιά που δεν πρόλαβαν και δεν θα προλάβουν να γεννηθούν

Πρόλογος

Το κείμενο αφορά εργασία που έγινε στα πλαίσια μαθήματος μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών δημόσιου ελληνικού πανεπιστημίου.

Εισαγωγή

Στην παρούσα εργασία θα μελετήσουμε τη θέση που έχει το παιδί στη χριστιανική σκέψη. Αρχικά, θα διαπιστώσουμε γιατί η αρχαία ελληνική φιλοσοφία θεωρείται πρόδρομος της χριστιανικής σκέψης, καθώς και τη συνάφεια των αρχαιολογικών παιδαγωγικών αρχών και του χριστιανισμού. Στη συνέχεια, μέσα από αναφορές της Καινής Διαθήκης θα διακρίνουμε το σεβασμό που υπάρχει στο έμβρυο παιδί, στο βρέφος, και τη γονική προστασία που έλαβε ο ίδιος ο Ιησούς. Έπειτα, θα διαβάσουμε τι είπε ο Χριστός για τα παιδιά, αλλά και τη συναναστροφή που είχε μαζί τους. Μετά, θα δούμε τις νουθεσίες του Αποστόλου Παύλου τόσο προς τα παιδιά, όσο και προς τους γονείς. Ακόμα, θα καταπιαστούμε με την προστασία που προσφέρονται στα παιδιά από τα Μυστήρια της Εκκλησίας. Στη συνέχεια, θα μελετήσουμε τι λένε οι Πατέρες και οι Άγιοι της Εκκλησίας για τα παιδιά. Έπειτα, θα δούμε κάποια στοιχεία για το παιδί κατά το Μεσαίωνα. Τέλος, θα ασχοληθούμε με το πώς βλέπει το παιδί η Χριστιανική Δύση μετά το Σχίσμα.

1. Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία πρόδρομος της χριστιανικής σκέψης

1.1 Ο ένας Θεός και ο άνωθεν Σωτήρας των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων

Ο Χριστιανισμός και ειδικά ο Ανατολικός, έχει στενούς δεσμούς με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Όπως εξηγεί ο καθηγητής Θεολογίας και τέως Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής Αθηνών, π. Γεώργιος Μεταλληνός, «Η Ορθοδοξία δια των αγίων Πατέρων προσέλαβε τον Ελληνισμό χωρίς να υποδουλωθεί στο πρόσλημμα, αφελληνίζοντας μόνο τα στοιχεία εκείνα, που ήταν ανάγκη να αφελληνισθούν και να απομυθευθούν, ως μη προσλήψιμα. Έξω από την Ορθοδοξία έμεινε ο παγανιστικός (νόθος) ελληνισμός, ως πτώση-αμαρτία. Ο ελληνισμός ως παιδεία, δεν απορρίπτεται. Αποκρούεται μόνον η εκφιλοσόφηση της πίστεως και απολυτοποίηση της ανθρώπινης γνώσεως, διακηρύσσεται δε, η αδυναμία της ανθρώπινης γνώσεως να οδηγήσει στην θεογνωσία, ως σωτηρία.»

Ο όρος «παγανιστικός (νόθος) ελληνισμός» που χρησιμοποιεί ο π. Γεώργιος Μεταλληνός δεν είναι τυχαίος. Αναφέρεται στην ευρέως επικρατούσα αρχαία πολυθεϊστική θρησκεία του Δωδεκάθεου. Παράλληλα όμως με αυτήν, υπήρχε και ο μη παγανιστικός (νόθος) ελληνισμός, που εξέφραζε την τάση προς μία πίστη που οδηγεί σε μια ανώτερη πνευματική οντότητα, η οποία και συνέπεσε με την αναζήτηση από τους μεγάλους Έλληνες φιλοσόφους της μίας αρχής.

Πρωταρχικό παράδειγμα υπήρξαν οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι. Ενδεικτικά, ο Ξενοφάνης, αναφέρει: «Ένας μόνον θεός είναι ο μέγιστος», ενώ ο Αναξαγόρας τον ονομάζει Νου και τον συνδέει με την πράξη της δημιουργίας.

Λίγο αργότερα, ο Σωκράτης, εκτός από την αθανασία της ψυχής, πίστευε πως μόνο εάν ο Θεός λυπόταν τους ανθρώπους και έστελνε άνωθεν έναν Σωτήρα-παιδαγωγό θα υπήρχε σωτηρία από την ηθική κατάπτωση. Εκτός, λοιπόν, ότι αναφερόταν σε έναν Θεό, κατά μία έννοια, προφήτευσε και την έλευση του Ιησού Χριστού. Για αυτό και θεωρείται από πολλούς ο πνευματικός πρόδρομος του Χριστιανισμού.

Άλλος ένας (προσωκρατικός) φιλόσοφος  που προετοίμασε το δρόμο του Χριστού είναι ο Πυθαγόρας. Ο οποίος με τη διδασκαλία του προσπάθησε να οδηγήσει τους μαθητές του στο ιδεώδες, δηλαδή στην κατάκτηση της σοφίας (αλήθεια), στην αρετή της ψυχής και στη σωματική αγνότητα.

Επίσης, για τον μαθητή του Σωκράτη, Πλάτωνα, ο αληθινός προορισμός του ανθρώπου ήταν η έξοδός του από τον κόσμο και η ομοίωσή του με τον Θεό, μέσα από την εξάσκηση των αρετών της φρόνησης, της σοφίας, της ανδρείας και της σωφροσύνης.

1.2 Αρχαιοελληνικές παιδαγωγικές αρχές και Χριστιανισμός

    Ο Πλάτωνας απονέμει τον τίτλο του παιδαγωγού της αρχαίας Ελλάδας στον Όμηρο. Το μυστικό της ομηρικής παιδαγωγικής εμπερικλείεται στο ηρωικό παράδειγμα, καθώς η ιδανική αξία για χάρη της οποίας οι ήρωες θυσιάζουν τη ζωή τους είναι η αξία της αρετής. Έτσι, η ομηρική παιδαγωγική μας κληρονόμησε τη μίμηση του ήρωα, ενώ αργότερα η χριστιανική παιδαγωγική μας κληρονόμησε τη μίμηση του Ιησού.

     Η αξία της αρετής παρέμεινε στο κέντρο του παιδαγωγικού ενδιαφέροντος και τα μετέπειτα χρόνια. Στον πλατωνικό Πρωταγόρα βρίσκουμε ως επίμαχο ερώτημα το αν η αρετή είναι διδακτή ή όχι.  Οι δε σοφιστές πιστεύουν ότι το παιδί μελετά όχι με στόχο την απόκτηση κάποιας τεχνικής κατάρτισης, αλλά με στόχο τη μόρφωσή του.

     Έπειτα, ο Σωκράτης διατυπώνει την υπεροχή του αιτήματος της Αλήθειας και η εκπαιδευτική πράξη της εποχής υιοθετεί την Αλήθεια, με τη βοήθεια της οποίας ο μαθητής διαπλάθεται με τελικό στόχο την αρετή και την πνευματική τελειότητα. Αυτή η διατύπωση αποτελεί άλλο ένα επιχείρημα για τον χαρακτηρισμό του Σωκράτη ως πρόδρομου του χριστιανισμού, διότι, ο Χριστός σε ερώτημα του μαθητή Του Θωμά, για το ποιος είναι ο δρόμος που οδηγεί στον ουράνιο τόπο που Εκείνος έχει ετοιμάσει, του απαντά «ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή·»

     Αλλά και ο Πλάτωνας, ως μαθητής του Σωκράτη, συγκροτεί το εκπαιδευτικό του σύστημα επί της θεμελιακής έννοιας της αλήθειας και της κατάκτησής της με γνώμονα την ορθολογική γνώση. Δηλαδή, την πραγματική γνώση, θεμελιωμένη στον ορθό λόγο. Παράλληλα, η ζωή στην Ακαδημία του, υποδηλώνει μία κάποια κοινή διαβίωση δασκάλου και μαθητών, αν όχι μία εξ ολοκλήρου συλλογική ζωή. Κάτι που επίσης παρατηρούμε με τον Ιησού και τους μαθητές Του.

2. Το παιδί στην Καινή Διαθήκη

2.1 Ο σεβασμός στο παιδί από τη σύλληψη

     Η Θεοτόκος, μετά τον Ευαγγελισμό της, έγκυος πλέον, επισκέφτηκε την ξαδέλφη της Ελισάβετ, που ήταν ήδη έγκυος έξι μηνών στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.  Όπως αναφέρει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, όταν ασπάστηκαν οι δύο γυναίκες, το βρέφος στην κοιλιά της Ελισάβετ, ο Ιωάννης δηλαδή, σκίρτησε.

     Τότε, η Ελισάβετ κατάλαβε δύο πράγματα, τα οποία ήταν αδύνατο να τα αντιληφθεί από μόνη της. Πρώτον, ότι η Θεοτόκος Μαρία ήταν έγκυος, καθώς ήταν μόλις στον πρώτο της μήνα και επομένως η εγκυμοσύνη δεν ήταν εξωτερικά αντιληπτή. Δεύτερον, πως ο καρπός της κοιλίας της ήταν ευλογημένος: «καὶ ἐπλήσθη Πνεύματος Ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ καὶ ἀνεφώνησε φωνῇ μεγάλῃ καὶ εἶπεν· εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξὶ καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου.»

     O βρισκόμενος δηλαδή, στην κοιλιά της μάνας του, αγέννητος (έμβρυο) Ιωάννης, αντιλήφθηκε Τον μόλις ενός μηνός στην κοιλιά της μάνας Του «αγέννητο» (έμβρυο) Ιησού. Ο δε Ευαγγελιστής Λουκάς, κάνει λόγο για βρέφος, κι ας είναι αγέννητο.

     Η περιγραφή φανερώνει ότι κάθε έμβρυο είναι ένας πλήρης άνθρωπος από τη στιγμή της σύλληψης. Η χριστιανική σκέψη σέβεται, δηλαδή, το παιδί ως ύπαρξη προτού καν γεννηθεί, από την κοιλιά της μάνας του.

2.2 Η προστασία του παιδιού-βρέφους Ιησού

Ως βρέφος, ο νεογέννητος Ιησούς έλαβε από την πρώτη στιγμή τη γονική θαλπωρή. Στο κατά Λουκά Ευαγγέλιο διαβάζουμε ότι ήταν σπαργανωμένος, δηλαδή τυλιγμένος σε κομμάτια από ύφασμα, για να κρατιέται ζεστός. Ταυτόχρονα, επειδή δεν υπήρχε κούνια ή κρεβατάκι, τον τοποθέτησαν σε μία φάτνη, δηλαδή σε μία κατασκευή που τοποθετούσαν την τροφή των ζώων.  Ενώ, τόσο η μητέρα Του (Μαριάμ), όσο και ο (κατά των ανθρώπων) πατέρας Του (Ιωσήφ) παρέμεναν κοντά Του για να Τον φροντίζουν.

Επίσης, στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, συναντάμε την προσφορά δώρων στο νεογέννητο βρέφος, κάτι το οποίο συνηθίζεται και στις μέρες μας, καθώς η έλευση στον κόσμο ενός παιδιού θεωρείται χαρμόσυνο γεγονός για την οικογένεια.

Κατόπιν, ο Ευαγγελιστής Ματθαίος καταγράφει την προστασία της ζωής του βρέφους Ιησού που πρόσφερε ο Ιωσήφ (ο κατά κόσμο πατέρας), ο οποίος έπειτα από εντολή που έλαβε από άγγελο, Τον πήρε μαζί με τη μητέρα Του νύχτα και πήγαν σε άλλη χώρα, στην Αίγυπτο για να γλυτώσουν το θάνατο.

Από το ίδιο απόσπασμα συνάγεται και η σημασία που δίνεται στη μητέρα του παιδιού ως μάνα και το πόσο σημαντική είναι η παρουσία της για το παιδί, καθώς αν έπαιρνε μόνο το βρέφος μαζί του στην Αίγυπτο, πάλι θα εκπλήρωνε την εντολή για την προστασία του.

2.3 Ο προέφηβος Ιησούς

Ο Ευαγγελιστής Λουκάς, μας χαρίζει το περιστατικό του δωδεκάχρονου Ιησού που άφησε τους γονείς Του (οι οποίοι τον έψαχναν επί τρεις μέρες) για να βρεθεί με τους διδασκάλους της Ιερουσαλήμ, με τους οποίους κάθισε και διαλεγόταν: «καὶ ὅτε ἐγένετο ἐτῶν δώδεκα, ἀναβάντων αὐτῶν εἰς Ἱεροσόλυμα κατὰ τὸ ἔθος τῆς ἑορτῆς καὶ τελειωσάντων τὰς ἡμέρας, ἐν τῷ ὑποστρέφειν αὐτοὺς ὑπέμεινεν Ἰησοῦς ὁ παῖς ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ οὐκ ἔγνω Ἰωσὴφ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ. νομίσαντες δὲ αὐτὸν ἐν τῇ συνοδείᾳ εἶναι ἦλθον ἡμέρας ὁδὸν καὶ ἀνεζήτουν αὐτὸν ἐν τοῖς συγγενέσι καὶ ἐν τοῖς γνωστοῖς· καὶ μὴ εὑρόντες αὐτὸν ὑπέστρεψαν εἰς Ἱερουσαλὴμ ζητοῦντες αὐτόν. καὶ ἐγένετο μεθ᾿ ἡμέρας τρεῖς εὗρον αὐτὸν ἐν τῷ ἱερῷ καθεζόμενον ἐν μέσῳ τῶν διδασκάλων καὶ ἀκούοντα αὐτῶν καὶ ἐπερωτῶντα αὐτούς· ἐξίσταντο δὲ πάντες οἱ ἀκούοντες αὐτοῦ ἐπὶ τῇ συνέσει καὶ ταῖς ἀποκρίσεσιν αὐτοῦ.»

Μέσα από το ευαγγελικό αυτό απόσπασμα ο Ιησούς ευλογεί τη διδασκαλία και μάλιστα υποδεικνύει τη διαλεκτική ως μέθοδο, ενώ ταυτόχρονα δείχνει πως το παιδί διαθέτει την τάση για μάθηση. Επίσης, υποδεικνύει ως θεμιτή πρακτική τον έπαινο στο παιδί.

Στη συνέχεια, συναντάμε το παράδειγμα της υποταγής του έφηβου παιδιού, με την καλή έννοια, στο θέλημα των γονιών: «καὶ κατέβη μετ᾿ αὐτῶν καὶ ἦλθεν εἰς Ναζαρέτ, καὶ ἦν ὑποτασσόμενος αὐτοῖς.»

2.4 Η βασιλεία των Ουρανών και η ευλογία των παιδιών από τον Ιησού

Στα Ευαγγέλια υπάρχουν πέντε καταγραφές άμεσης επαφής του Ιησού με παιδιά. Η πρώτη είναι από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο, στην οποία διηγείται, πως όταν οι μαθητές Του Τον ρώτησαν ποιος είναι ανώτερος στη Βασιλεία του Θεού, Εκείνος προσκάλεσε ένα παιδί κοντά Του και τους απάντησε ότι εάν δεν αλλάξετε να γίνεται όπως τα παιδιά δεν θα εισέλθετε στη Βασιλεία των Ουρανών.

Στη συνέχεια έγινε πιο συγκεκριμένος, προσθέτοντας ότι όποιος ταπεινωθεί όπως αυτό το παιδί εκείνος θα είναι ο μέγιστος στην Βασιλεία των Ουρανών.

Έπειτα, τονίζει πως όποιος δεχτεί ένα παιδί στο όνομά Του, τότε δέχεται και Τον Ίδιο: «καὶ ὃς ἐὰν δέξηται παιδίον τοιοῦτον ἓν ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου, ἐμὲ δέχεται·» Αυτή η φράση Του συνδέεται με την επόμενη, στην οποία προειδοποιεί ότι όποιος σκανδαλίσει ή κλονίσει την πίστη και κατά συνέπεια την ταπεινότητα των παιδιών, τα παρασύρει ή τα εκμεταλλευτεί, τότε θα ήταν προτιμότερο να κρεμάσει μία μεγάλη πέτρα στο λαιμό του και να πνιγεί στη θάλασσα.   

Μία δεύτερη αναφορά υπάρχει πάλι από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο, ο οποίος διηγείται ότι κάποιοι φέρνουν μερικά παιδιά κοντά Του για να τα ευλογήσει και να προσευχηθεί για αυτά, αλλά οι μαθητές Του τους μάλωσαν.  Τότε, ο Ιησούς τους είπε να αφήσουν τα παιδιά και να μην τα εμποδίζουν να έρθουν κοντά Του, γιατί η βασιλεία των Ουρανών είναι για αυτά και για όσους είναι σαν τα παιδιά, και τα ευλόγησε. Εξύψωσε, δηλαδή, πάλι τα παιδιά ενώπιων των παρευρισκομένων.  Την ίδια περιγραφή καταγράφει και ο Ευαγγελιστής Μάρκος, ο οποίος, μάλιστα, προσθέτει, πως ο Χριστός αγανάκτησε όταν εμπόδισαν τα παιδιά οι μαθητές Του.

Η τέταρτη Ευαγγελική περιγραφή είναι πάλι από τον Ευαγγελιστή Μάρκο, ο οποίος καταγράφει και αυτός το πρώτο περιστατικό που κατέγραψε και ο Ευαγγελιστής Ματθαίος: «καὶ λαβὼν παιδίον ἔστησεν αὐτὸ ἐν μέσῳ αὐτῶν, καὶ ἐναγκαλισάμενος αὐτὸ εἶπεν αὐτοῖς· ὃς ἐὰν ἓν τῶν τοιούτων παιδίων δέξηται ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου, ἐμὲ δέχεται· καὶ ὃς ἐὰν ἐμὲ δέξηται, οὐκ ἐμὲ δέχεται, ἀλλὰ τὸν ἀποστείλαντά με.»

Η πέμπτη Ευαγγελική περιγραφή γίνεται από τον Ευαγγελιστή Λουκά, ο οποίος περιγράφει το ίδιο περιστατικό με τους δύο προηγούμενους, αλλά στην αρχή αναφέρει πως επρόκειτο για βρέφη.

2.5 Αναφορές του Αποστόλου Παύλου στα παιδιά

Στις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, βρίσκουμε δύο αναφορές σχετικά με τα παιδιά, οι οποίες διακρίνονται για την ευαισθησία τους απέναντι στον ψυχισμό του παιδιού.

Η πρώτη βρίσκεται στην προς Εφεσίους Επιστολή. Εκεί, υποδεικνύει στα παιδιά να υπακούουν στους γονείς τους, όχι άκριτα αλλά σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου.  Έπειτα, να τιμούν τον πατέρα και τη μητέρα τους, γιατί έτσι θα ευτυχήσουν και θα ζήσουν πολλά χρόνια.  Ενώ, απευθυνόμενος στους γονείς και ειδικά στους πατέρες, τους τονίζει ότι δεν πρέπει να εξοργίζουν τα παιδιά τους, αλλά να τα ανατρέφουν δίνοντάς τους αγωγή και συμβουλές που εμπνέονται από τον Χριστό.

Η δεύτερη αναφορά του αποστόλου, βρίσκεται στην προς Κολασσαείς Επιστολή, όπου επαναλαμβάνει περίπου τα ίδια λόγια με την προηγούμενη, με δύο μικρές διαφοροποιήσεις. Στην πρώτη, εξηγεί ότι το να υποτάσσονται τα παιδιά στους γονείς είναι ευχάριστο για τον Χριστό, καθώς όπως διαβάσαμε λίγο νωρίτερα και ο ίδιος ως παιδί υποτάχτηκε στο θέλημα των γονιών Του.  Η δεύτερη, που απευθύνεται προς τους πατέρες, τους συνιστά να μην εξοργίζουν τα παιδιά, ώστε να μην αποθαρρύνονται.

3. Η προστασία του παιδιού μέσω των Εκκλησιαστικών Μυστηρίων

3.1 Προστασία μέσω του Μυστηρίου του Βαπτίσματος

Η Βάπτιση είναι ίσως το σπουδαιότερο Εκκλησιαστικό Μυστήριο μετά από εκείνο της Θείας Ευχαριστίας. Συνδέεται με την ευλογία που έδωσε ο Χριστός στα βρέφη που έφεραν μπροστά Του και έθεσε τα χέρια Του επάνω τους.

Η σύσταση του Μυστηρίου θεμελιώνεται α) πάνω στον Λόγο του Ιησού Χριστού, όταν μετά την Ανάστασή Του έδωσε εντολή στους μαθητές Του: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» και β) στο παράδειγμα του ίδιου του Χριστού, με τη Βάπτισή του στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Ο Μέγας Βασίλειος ονομάζει το Μυστήριο: «παλιγγενεσία ψυχής, ένδυμα φωτεινόν … όχημα προς τον ουρανόν». Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια και του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου: «Νήπιον εστί σοι; … Κρείσσον γαρ αναισθήτως αγιασθήναι ή απελθείν ασφράγιστα και ατέλεστα». Ο Άγιος θεωρεί, δηλαδή, πολύ σημαντικό να μην φύγουν από τη ζωή τα παιδιά χωρίς να έχουν βαπτισθεί-αγιασθεί. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους του νηπιοβαπτισμού.

Ένας ακόμα λόγος του νηπιοβαπτισμού είναι το προπατορικό αμάρτημα. Κάθε άνθρωπος που έρχεται στη παρούσα ζωή, ως απόγονος του Αδάμ και της Εύας, δεν κληρονομεί την ενοχή τους, αφού το αμάρτημα είναι προσωπικό, κληρονομούνται όμως οι συνέπειές του, που είναι η φθαρτότητα και η θνητότητα της ανθρώπινης φύσης. Όπως αναφέρει ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης: «Η φύση είναι μία…,». Με τη βάπτιση όμως, ο άνθρωπος αρχίζει να μετέχει στα Μυστήρια της Εκκλησίας και ειδικά σε εκείνο της Θείας Ευχαριστίας, μέσω των οποίων θα μπορέσει να ξαναγεννηθεί πνευματικά, όπως χαρακτηριστικά είπε ο Ιησούς στον Νικόδημο: «ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος, οὐ δύναται εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ.»

Ένας επιπλέον λόγος του νηπιοβαπτισμού είναι ο Φύλακας Άγγελος. Όπως εξηγεί ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης: «… όταν βαπτίζεται ο άνθρωπος, ο Θεός του δίνει και τον Φύλακα Άγγελό του», ο οποίος, όπως προσθέτει ο Άγιος, μας ακολουθεί σε όλη μας της ζωή. Όπως χαρακτηριστικά τονίζει ο Άγιος «Τα μωρά είναι σε συνεχή επαφή με τον Θεό επειδή δεν έχουν μέριμνες. … Έχουν επικοινωνία και με τον Θεό και με τον Φύλακα Άγγελό τους, που είναι συνέχεια δίπλα τους.»  Μάλιστα και ο Χριστός μίλησε για τους αγγέλους των «μικρών»: «Ὁρᾶτε μὴ καταφρονήσητε ἑνὸς τῶν μικρῶν τούτων· λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι οἱ ἄγγελοι αὐτῶν ἐν οὐρανοῖς διὰ παντὸς βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς.»

Επιπρόσθετα, ο ανάδοχος αναλαμβάνει την ευθύνη να φροντίσει για την ορθή χριστιανική του ανατροφή και να σταθεί δίπλα του ως πνευματικός του πατέρας και προστάτης, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, παρέα με τους φυσικούς του γονείς.

Η κοσμική νοοτροπία που επικρατεί στις μέρες μας για το Μυστήριο είναι ξένη προς την ουσία του, το οποίο έχει συνδεθεί με την ονοματοδοσία. Η οποία μπορεί να γίνει την όγδοη μέρα μετά τη γέννηση του παιδιού, με ειδική ευχή-ακολουθία που τελείται από ιερέα στο ναό και ειδικότερα στον πρόναο ή στο σπίτι.  &  Όπως ειδική ευχή υπάρχει και για την ημέρα της γέννησης, η οποία απευθύνεται κυρίως στη μητέρα και δευτερευόντως στο παιδί.

Η επιλογή της όγδοης μέρας συνδέεται με την περιτομή και την ονοματοδοσία του Ιησού, όπως περιγράφεται από τον Ευαγγελιστή Λουκά.  Θεολογικά έχει σχέση με την ημέρα της προσδοκίας, της ελπίδας του κόσμου και του ανθρώπου για λύτρωση, που εγκαινίασε ο Χριστός με την Ανάστασή Του «τη μια Σαββάτων». Είναι η ημέρα που είναι πέρα από την έβδομη μέρα της εβδομάδας, πέρα από το «επτά», πέρα από τη διαρκή επανάληψη του φθαρτού χρόνου, ο οποίος παραμένει μέσα στον φθαρτό κόσμο που συμβολίζεται με τον βιβλικό αριθμό «επτά». Είναι η ημέρα που άρχισε ένας καινούργιος χρόνος και το «οκτώ» γίνεται το σύμβολο του νέου αυτού χρόνου.

3.2 Το πνευματικό όπλο του «Μυστηρίου του Χρίσματος»

Όπως εξηγεί ο άγιος Κυπριανός, με το Χρίσμα ο πιστός έχει μέσα του την χάριν του Χριστού. Ενώ ο άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων τονίζει ότι το σώμα χρίεται και η ψυχή αγιάζεται. Το οποίο σημαίνει ότι ο πιστός ανήκει πλέον στον Άγιο Θεό, καθώς όπως γράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ο λειτουργός σφραγίζει το μέτωπο του νεοφώτιστου. Έτσι, με το βάπτισμα και το χρίσμα, τα παιδιά αποκτούν από νωρίς πνευματική προστασία και πνευματικά εφόδια που θα τα βοηθήσουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.

Η σπουδαιότητα του Μυστηρίου κατανοείται καλύτερα αν εξετάσουμε την ιστορικότητά του. Το Μυστήριο τελέστηκε για πρώτη φορά την ημέρα της Πεντηκοστής, όταν οι Απόστολοι έλαβαν (σφραγίστηκαν με) τη θεία χάρη του Αγίου Πνεύματος. Το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε με τη μορφή γλωσσών και ακούμπησε τα κεφάλια τους.

Έπειτα, οι Απόστολοι τελούσαν το Μυστήριο με την τοποθέτηση των χεριών τους στα κεφάλια των βαπτισθέντων, ώστε να μεταδοθεί σε αυτούς το Άγιο Πνεύμα. Όπως διαβάζουμε στις Πράξεις των Αποστόλων, από τα πρώτα χρόνια της Εκκλησίας, το Βάπτισμα και το Χρίσμα πήγαιναν μαζί σε κάθε νέο μέλος της Εκκλησίας, ανεξάρτητα της εθνικότητάς του.

Αργότερα, καθώς δεν ήταν δυνατόν οι Απόστολοι να πηγαίνουν παντού, καθορίστηκε η χρήση του Άγιου ελαίου. Πλέον, το Άγιο έλαιο του Χρίσματος ετοιμάζεται με ειδική τελετή που γίνεται κάθε Μεγάλη Πέμπτη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης.

3.3 Το μέγιστο πνευματικό όπλο, το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας

Μετά τη βάπτιση το παιδί μπορεί να μετάσχει στο Μυστήριο των Μυστηρίων της Εκκλησίας. Μάλιστα, ο ιερός Χρυσόστομος χαρακτηρίζει τη Θεία Ευχαριστία ως «το θαύμα των μυστηρίων». Η σπουδαιότητα του Μυστηρίου φαίνεται από το γεγονός ότι θεσπίστηκε από τον ίδιο τον Ιησού Χριστό κατά τη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου: «Ἐσθιόντων δὲ αὐτῶν λαβὼν ὁ Ἰησοῦς τὸν ἄρτον καὶ εὐχαριστήσας ἔκλασε καὶ ἐδίδου τοῖς μαθηταῖς καὶ εἶπε· λάβετε φάγετε· τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· καὶ λαβὼν τὸ ποτήριον καὶ εὐχαριστήσας ἔδωκεν αὐτοῖς λέγων· πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἷμά μου τὸ τῆς καινῆς διαθήκης τὸ περὶ πολλῶν ἐκχυνόμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν.»

Την αναγκαιότητα και τις συνέπειες του Μυστηρίου, τις ανέφερε και πάλι ο Ιησούς Χριστός: «ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν μὴ φάγητε τὴν σάρκα τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἔχει ζωὴν αἰώνιον, καὶ ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.»  Για αυτό, όπως εξηγεί και ο άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, όσοι κοινωνούν γίνονται «σύσσωμοι και σύναιμοι Χριστού και Χριστοφόροι».

Ο δε μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, αποκαλύπτει μία επιπλέον διάσταση του Μυστηρίου: «το θαύμα της συνένωσης της διαμελισμένης και αμαρτωλής ανθρώπινης φύσης στη θεανθρώπινη ενότητα του Ιησού Χριστού’».

Κατά συνέπεια, μέσω των Μυστηρίων και ειδικά μέσω της Θείας Ευχαριστίας, ο άνθρωπος ξεκινά από νωρίς (παιδί) τον πνευματικό αγώνα για την επανένωση όχι μόνο του ιδίου του εαυτού του με τον Πατέρα – Θεό μέσω του Υιού Του – Χριστού, αλλά ολόκληρης της ανθρωπότητας με τον Πατέρα – Θεό.

4. Οι Πατέρες και οι Άγιοι της Εκκλησίας για το παιδί

Από τους Πατέρες της Χριστιανοσύνης θα εξετάσουμε τις βασικές θέσεις για το παιδί του Μεγάλου Βασιλείου και του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, ενώ από τους νεότερους Αγίους, του Αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτου και του Αγίου Παϊσίου του Αγιορείτου.

4.1 Ο Μέγας Βασίλειος για το παιδί

Ο Άγιος θεωρεί «Τα παιδιά απλά και άδολα» και «αδέξια στο να ψεύδονται» όπως και ότι «Το παιδί δεν γνωρίζει την υπερηφάνεια, δεν γνωρίζει την υπουλότητα και τη ραδιουργία». Επίσης, γράφει πως «Όσον καιρό οι άνθρωποι βρισκόμαστε στην πρώτη ηλικία ούτε κακία έχουμε ούτε αρετή»

Όσον αφορά την αγωγή, ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι πρέπει να αρχίζει «από τα πρώτα βήματα της ζωής του παιδιού, οπότε η ψυχή του είναι ακόμη εύπλαστη και απαλή και μαλακή σαν το κερί και εύκολα διαμορφώνεται». Επίσης, συνιστά οι νέοι να ασχολούνται «με τη μελέτη των λόγων του Κυρίου για να τρέφεται η ψυχή τους με την αγαθή διδασκαλία (της Αγίας Γραφής) και να προκόβει σε αύξηση και μέγεθος περισσότερο η διάνοιά τους παρά το σώμα τους, που τρέφεται από τη φύση».

Σχετικά με τον τρόπο διδασκαλίας στα παιδιά, αναφέρει: «Δεν είναι δυνατόν να σας τα διδάξουμε όλα μαζί δια μας, για να μην αχρηστέψουμε με την υπερβολική έκταση του λόγου όσα με κόπο έχετε συλλέξει.» Ενώ όπως προσθέτει: «Ένα μάθημα που γίνεται αναγκαστικά, είναι φυσικό να μην παραμένει πολύ στην ψυχή μας. Όσα όμως μαθήματα προσφέρονται με τρόπο ψυχαγωγικό και ευχάριστο κάπως μονιμότερα παραμένουν μέσα στις ψυχές μας.»

Για τον δάσκαλο τονίζει ότι πρέπει να είναι ελεήμονας και σπλαχνικός, ιδιαίτερα προς τις ψυχές των ταλαιπωρημένων.

Ενώ, όσον αφορά τους γονείς, ο Μέγας Βασίλειος τους συστήνει: «να ανατρέφουν τα παιδιά τους με παιδαγωγία και συμβουλή σύμφωνη με το θέλημα του Κυρίου, με μεγάλη πραότητα και μεγαλοψυχία, και όσο εξαρτάται απ’ αυτούς, να μη δίνουν σ’ αυτά καμιά αφορμή οργής και λύπης.»

4.2 Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος για το παιδί

Ο Άγιος προτρέπει να «διδάσκουμε τα παιδιά μας να προτιμούν πάνω από όλα την αρετή και να μη θεωρούν ότι είναι σπουδαίο πράγμα η χρηματική περιουσία. Διότι αυτή, πολλές φορές γίνεται εμπόδιο στην αρετή».

Επίσης, σημειώνει πως: «Αν τα καλά διδάγματα εντυπωθούν στην ψυχή, ενώ ακόμη είναι απαλή, κανένας δε θα μπορέση να τα εξαλείψη, όταν θα γίνει σκληρή σαν τη σφραγίδα».

Ενώ προς τους γονείς ο Άγιος γράφει: «Θέλεις να είναι υπεύθυνος ο γιος σου; Από την αρχή να τον ανατρέφης με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Μη νομίσεις ότι είναι άχρηστο πράγμα να ακούη με προσοχή την αγ. Γραφή, διότι εκεί πρώτα θα ακούση: «Τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα σου».»

4.3 Ο Άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης για τα παιδιά

Για τον Άγιο «Η αγωγή των παιδιών αρχίζει από την ώρα της συλλήψεώς τους. Το έμβρυο ακούει και αισθάνεται μέσα στην κοιλιά της μητέρας του. … Ότι αισθάνεται η μητέρα, λύπη, πόνο, φόβο, άγχος κλπ., τα ζει κι αυτό.» Και συνεχίζει λέγοντας «Για αυτό πρέπει η μητέρα να προσεύχεται πολύ κατά την περίοδο της κυήσεως και να αγαπάει το έμβρυο,».

Όταν τα παιδιά κάνουν αταξίες συμβουλεύει τους γονείς «να παίρνετε κάποια παιδαγωγικά μέτρα, αλλά να μην τα πιέζετε. Κυρίως να προσεύχεσθε.» Ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η συνέχεια της συμβουλής του: «Το παιδί είναι καλό, δεν το θέλει αυτό που κάνει, αλλά αναγκάζεται, είναι δεμένο από κάτι. Έχει εσωτερικό πρόβλημα και γι’ αυτό συμπεριφέρεται άσχημα. Δεν διορθώνεται με τη λογική, δεν μπορείς να το πείσεις με συμβουλές, ούτε να το αναγκάσεις με απειλές. Μπορεί να γίνει χειρότερα, μπορεί και να απαλλαγεί απ’ αυτό. Για να ελευθερωθεί, θέλει κοντά του έναν άγιο άνθρωπο, με πολλή αγάπη, που δεν θα του κάνει διδασκαλία, ούτε θα το φοβερίζει, αλλά θα ζει με αγιότητα και το παιδί, που θα τον βλέπει, θα ζηλέψει και θα τον μιμηθεί. Προπάντων το παιδί θέλει κοντά του έναν άνθρωπο πολλής και θερμής προσευχής. Η προσευχή κάνει θαύματα.»

Επίσης, ο Άγιος απευθυνόμενος στους γονείς, τονίζει: «όσο θα αγαπάτε τα παιδιά με την ανθρώπινη αγάπη – που είναι συχνά παθολογική -, τόσο θα μπερδεύονται, τόσο η συμπεριφορά τους θα είναι αρνητική. Όταν, όμως, η αγάπη σας θα είναι μεταξύ σας και προς τα παιδιά χριστιανική και αγία, τότε δεν θα έχετε κανένα πρόβλημα.»

Άλλη μία αξιοπρόσεκτη παραίνεση του Αγίου προς τους γονείς είναι η εξής: «Μην εξαναγκάζετε τα παιδιά να σας ακολουθούν στην εκκλησία.» Ενώ, σε άλλο σημείο γράφει: «Δεν είναι αρκετό να είναι οι γονείς ευσεβείς. Πρέπει να μην καταπιέζουν τα παιδιά, για να τα κάνουν καλά με τη βία.» Και μετά συμπληρώνει: «Οι τάχα «ευσεβείς» γονείς, που είχαν τη φροντίδα να κάνουν τα παιδιά τους «καλούς χριστιανούς», αυτή την αγάπη τους την ανθρώπινη, τα καταπίεσαν και έγιναν τον αντίθετο.»

Όσον αφορά τους επαίνους, ο Άγιος συνιστά προσοχή: «Τα παιδιά με τους συνεχείς επαίνους δεν οικοδομούνται. Γίνονται εγωιστές και κενόδοξοι.»  Αυτό που συστήνει είναι η ταπείνωση και η εμπιστοσύνη στο Θεό: «Το φάρμακο και το μεγάλο μυστικό για την πρόοδο των παιδιών είναι η ταπείνωση. Η εμπιστοσύνη στο Θεό δίνει απόλυτη ασφάλεια.»

4.4 Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης για τα παιδιά

Για τον Άγιο Παΐσιο η ανατροφή του παιδιού αρχίζει επίσης από την εγκυμοσύνη. Όπως αναφέρει ο Άγιος, «αν η μητέρα που κυοφορεί συγχύζεται και στενοχωριέται, το έμβρυο μέσα στην κοιλιά της ταράζεται. Ενώ, όταν η μάνα προσεύχεται και ζη πνευματικά, το παιδάκι στην κοιλιά της μάνας αγιάζεται.»

Εντύπωση προκαλεί η θέση που παίρνει ο Άγιος για το θέμα του θηλασμού: «όταν γεννηθεί το παιδί, πρέπει να θηλάση, όσο πιο πολύ μπορεί. Το μητρικό γάλα δίνει υγεία στα παιδιά. Με τον θηλασμό τα παιδιά δεν θηλάζουν μόνο γάλα. Θηλάζουν και αγάπη, στοργή, παρηγοριά, ασφάλεια και αποκτούν δυνατό χαρακτήρα.» Ακόμα, συμπληρώνει πως «Αν δεν πάρουν στοργή τα παιδιά, δεν θα έχουν να δώσουν στοργή»

Ο Άγιος συστήνει, επίσης, στους γονείς να τα εμπιστευτούν στον Θεό: «Όταν εμπιστευτούν τα παιδιά τους στο Θεό, τότε ο Θεός είναι υποχρεωμένος να βοηθήση τα πράγματα που δεν γίνονται ανθρωπίνως.» Και συνεχίζει λέγοντας: «ενώ υπάρχει ο Θεός, που προστατεύει τα παιδιά, και ο Φύλακας Άγγελος είναι συνέχεια κοντά τους και τα προστατεύει και αυτός, αυτοί αγωνιούν, μέχρι που αρρωσταίνουν. Παρόλο που είναι πιστοί άνθρωποι, φέρονται σαν να μην υπάρχη Θεός, σαν να μην υπάρχει Φύλακας Άγγελος, οπότε εμποδίζουν την θεία επέμβαση.»

Σημαντικό ρόλο στην αγωγή των παιδιών, για τον Άγιο, παίζει ρόλο το παράδειγμα των γονιών: «Για να μην ακούει το παιδί και να φέρεται άσχημα, κάτι θα φταίη. Μπορεί να βλέπει άσχημες σκηνές ή να ακούη άσχημα λόγια μέσα στο σπίτι ή έξω από αυτό. Πάντως τα παιδιά στα πνευματικά θέματα τα βοηθούμε κυρίως με το παράδειγμά μας, όχι με το ζόρισμα. … Πολλοί γονείς μαλώνουν μπροστά στα παιδιά και τους δίνουν άσχημα μαθήματα. Τα καημένα τα παιδιά θλίβονται.»

5. Το παιδί στο Χριστιανικό Μεσαίωνα

Οι διδαχές για τα παιδιά των μεγάλων Πατέρων της Ανατολικής Χριστιανοσύνης, που έζησαν τον 4^ο μ.Χ. αιώνα (Μεγάλου Βασιλείου, Ιωάννου του Χρυσοστόμου και Γρηγορίου του Θεολόγου), επηρέασαν και πρακτικά τη ζωή της τότε εποχής. Γύρω στο 400 μ.Χ. ιδρύθηκαν στο Βυζάντιο «βρεφοτροφεία» (ή ορφανοτροφεία), δηλαδή, ιδρύματα περίθαλψης ορφανών και εγκαταλειμμένων παιδιών. Μάλιστα, περί τα τέλη του 15^ου αιώνα σχεδόν κάθε μεγάλη ευρωπαϊκή πόλη διέθετε τέτοιου τύπου ιδρύματα.

Επίσης, η στοιχειώδης εκπαίδευση ενός μαθητή στην πρωτοβυζαντινή περίοδο (4^ος – 5^ος αιώνας μ.Χ.) περιελάμβανε τη διδασκαλία της Αγίας Γραφής και του Ψαλτηρίου. Ενώ, η ανώτερη και η ανώτατη εκπαίδευση βασιζόταν στα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.

Στη μεσοβυζαντινή περίοδο (περί τον 10^ο αιώνα μ.Χ.) η παιδεία αναπτύχθηκε περαιτέρω με την ίδρυση βιβλιοθηκών. Για να εμπλουτιστούν όμως, οι βιβλιοθήκες και να μορφωθούν οι νέοι, εργάζονταν επί συστηματικής βάσης οι μοναχοί στις μονές. Έτσι, τα μοναστήρια δεν λειτουργούσαν μόνο ως σχολεία της αυτοκρατορίας, αλλά και ως «τυπογραφεία» της, αφού εκεί αντιγράφονταν τα έργα των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων. Στην εργασία αυτή συμμετείχε μάλιστα και ένας αυτοκράτορας της εποχής, ο Κωνσταντίνος Ζ’ ο Πορφυρογέννητος.

Στη χριστιανική Δύση, μετά τον 11^ο αιώνα τα πράγματα αλλάζουν και φέρεται ότι ο μισός σχεδόν παιδικός πληθυσμός κάτω των δύο ετών φροντιζόταν από τροφούς.  Αργότερα, στις αρχές του 15^ου αιώνα, ο Φλωρεντίνος καρδινάλιος Giovanni Dominici, θεωρεί ότι τα παιδιά μετά την ηλικία των τριών ετών δεν πρέπει να έχουν καμία σωματική επαφή ούτε καν με τη μητέρα τους.

Αξίζει να προστεθεί, ότι προς το τέλος της υστεροβυζαντινής περιόδου, διάφοροι λόγιοι, βλέποντας την επερχόμενη πτώση της Βασιλεύουσας, μετέφεραν αρκετά ελληνικά χειρόγραφα στην Ιταλία. Από τη μελέτη των οποίων, καθώς και από μεταφράσεις αραβικών χειρογράφων, έφτασε στο αποκορύφωμά της η αναγέννηση των επιστημών στο Δυτικό χριστιανικό κόσμο.

6. Το παιδί στη Χριστιανική Δύση μετά το Σχίσμα των Εκκλησιών

Η μεγάλη διαφορά μεταξύ του Ανατολικού και του Δυτικού (Ρωμαιοκαθολικού και Προτεσταντικού) Χριστιανισμού όσον αφορά το παιδί, φαίνεται στα Μυστήρια της Εκκλησίας.

Στο Μυστήριο της Εξομολόγησης, ο πνευματικός και ο εξομολογούμενος στην Καθολική Εκκλησία μπαίνουν σε δύο θαλαμίσκους, χωρίς να βλέπουν ο ένας τον άλλον. Ο εξομολογούμενος απαριθμεί τις αμαρτίες του και λαμβάνει από τον πνευματικό το επιτίμιο που ορίζουν οι κανόνες της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Μάλιστα, για μία περίοδο, το Μεσαίωνα, είχε καθιερωθεί το συγχωροχάρτι, ένα έγγραφο με το οποίο η Καθολική Εκκλησία έδινε άφεση αμαρτιών έναντι κάποιου οικονομικού ανταλλάγματος.

Αντίθετα, στην Ορθοδοξία υπάρχει άμεση προσωπική επαφή μεταξύ του πνευματικού και του εξομολογούμενου, στην οποία αναπτύσσεται μία ιδιαίτερη πνευματική σχέση. Το πνευματικό παιδί, ανοίγει την καρδιά του και λέει τον πόνο του στον πνευματικό πατέρα για να αλαφρώσει η ψυχή του, να εισπράξει παρηγοριά και να λάβει πνευματική νουθεσία.

Στον δε Προτεσταντισμό, δεν υφίσταται καν το μυστήριο. Διότι, το δόγμα θεωρεί ότι κάθε Χριστιανός μπορεί να ερμηνεύει μόνος του την Αγία Γραφή φωτιζόμενος από το Άγιο Πνεύμα, κάτι που ενισχύει τον εγωκεντρισμό. Άλλος ένας λόγος που αγνοείται το Μυστήριο είναι ότι το δόγμα πρεσβεύει πως η απελευθέρωση από την αμαρτία αναμένεται μόνο στα έσχατα, καθώς ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται, δεν μεταμορφώνεται, αλλά εξακολουθεί να παραμένει στη ζωή του αμαρτωλός. Άρα, το παιδί και γενικά ο άνθρωπος θεωρείται για πάντα αμαρτωλό(ς).

Μελετώντας το Μυστήριο του Βαπτίσματος στην Ανατολική Εκκλησία, είδαμε ότι εισάγει το παιδί στα Μυστήρια της Εκκλησίας, τα οποία ο Χριστός παρέδωσε, ώστε να μπορεί να αποβάλει των χιτώνα της φθοράς που επέφεραν οι συνέπειες του προπατορικού αμαρτήματος και να ξαναγεννηθεί πνευματικά. Δεν το θεωρεί, όμως, ένοχο, ούτε ότι κληρονομεί την ενοχή των προπατόρων του.

Η Καθολική Εκκλησία, μετά το Σχίσμα, εισήγαγε τη διδασκαλία της άμωμου σύλληψης της Παρθένου Μαρίας. Σύμφωνα με αυτή, η Παναγία τη στιγμή της συλλήψεώς της, με την ειδική χάρη του Θεού και με ιδιαίτερο προνόμιο, διατηρήθηκε απαλλαγμένη από κάθε ρύπο του προπατορικού αμαρτήματος. Η διδασκαλία αυτή, βέβαια, καταρρέει εκ του γεγονότος ότι η Παναγία πέθανε-κοιμήθηκε όπως όλοι οι άνθρωποι, άρα υφίστατο τις συνέπειες της φθοράς του προπατορικού αμαρτήματος. Έπειτα, όμως, το σώμα της παρελήφθη από τον Χριστό και αναλήφθηκε στους Ουρανούς, δείχνοντας ότι αναγεννήθηκε πνευματικά. Για αυτό και δεν υπάρχουν λείψανα της Παναγίας. Με την Ρωμαιοκαθολική θεωρία, λοιπόν, της άμωμου σύλληψης, ο Θεός εμφανίζεται επιλεκτικός, καθώς έχει προκαθορίσει ποιους ανθρώπους θα σώσει και μάλιστα πριν από τη γέννησή τους και πέρα από τη θέλησή τους. Επιπλέον, η θεωρία δείχνει ότι το παιδί – άνθρωπος κληρονομεί το προπατορικό αμάρτημα επειδή έτσι το επιθυμεί ένας άσπλαχνος Θεός.

Στην Προτεσταντική Εκκλησία, ακόμα και μετά τη Βάπτιση, που ουσιαστικά δεν θεωρείται Μυστήριο αλλά μία ιδιαίτερη τελετή, συνεχίζει να υφίσταται το οντολογικό υπόβαθρο του προπατορικού αμαρτήματος το οποίο και προκαλεί την καθημερινή αμαρτία του ανθρώπου – παιδιού. Δηλαδή, ο άνθρωπος, άρα και το παιδί, θεωρείται πλήρως και βαθιά διεφθαρμένο(ς).  Παράλληλα, ο Καλβίνος, θεωρούσε και αυτός ότι ο Θεός έχει προκαθορίσει την αιώνια σωτηρία μερικών και έχει καταδικάσει τους άλλους στα μαρτύρια της κόλασης, καθώς και ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να κάνουν κάτι για να αλλάξουν τη μοίρα τους. Ενδείξεις σωτηρίας μπορεί να αποτελούν η άμεμπτη συμπεριφορά, καθώς και η δημόσια εκδήλωση της πίστης και η συμμετοχή στη λειτουργία της εκκλησίας.

Η διαφορά μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Χριστιανικής σκέψης σε σχέση με το παιδί, διακρίνεται και στο περιεχόμενο της διδασκαλίας των Πατέρων της Δύσης.

Ο ιερός Αυγουστίνος, σε αντίθεση με τους εκπροσώπους της ανατολικής Πατερικής θεολογίας, θεωρούσε τα παιδιά «αθώα» μόνο στο βαθμό που η σωματική τους ανικανότητα τα προφυλάσσει από την αμαρτία. Όπως, χαρακτηριστικά τόνιζε, δεν πρέπει να υποθέτουμε ότι τα παιδιά είναι αληθινά αθώα κατά τη γέννηση. Είναι αμαρτωλά εφόσον είναι απόγονοι του Αδάμ.

Αντίστοιχα, ο Λούθηρος, θεωρούσε ότι το βρέφος γεννιέται με το προπατορικό αμάρτημα, το οποίο είναι λανθάνον μέχρι την ηλικία των πέντε με επτά ετών. Ενώ, για τον Καλβίνο τα παιδιά από την κοιλιά της μητέρας τους είναι, επίσης, φορείς του προπατορικού αμαρτήματος και η φύση τους είναι σπόρος αμαρτίας και άρα μισητή και απεχθής στο Θεό.

Αντίθετα, στην Ορθοδοξία η όποια εμφάνιση της αμαρτίας στη ζωή του πιστού αποτελεί παρά φύση κατάσταση και είναι αποτέλεσμα της κακής χρήσης της ελευθερίας του.  Άλλωστε, όπως είδαμε, οι Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας θεωρούν τα παιδιά άκακα και άδολα.

Γενικότερα, ο Δυτικός Χριστιανισμός, Ρωμαιοκαθολικισμός και Προτεσταντισμός, είναι μία διαφορετική θεολογία, κοσμολογία και ανθρωπολογία, σε σχέση με τον Ανατολικό Χριστιανισμό. Τοποθετεί ως κοινό παρανομαστή τον ανθρωποκεντρισμό, την ύλη, τον φόβο, την ενοχή και τον έλεγχο, σε αντίθεση με την Ορθοδοξία που στηρίζεται στην κοινότητα, στο πνεύμα, στην αγάπη, στην ταπείνωση και στην ελευθερία.

Κατά συνέπεια, η Χριστιανική Δύση μεταδίδει στα παιδιά ως σκοπό της παρούσας ζωής του ανθρώπου την κοσμική ηθική τελείωση, το «φαίνεσθε». Ενώ, η Χριστιανική Ανατολή, την κατά Θεό πνευματική τελείωση, το «είναι».

Συμπεράσματα

Στη χριστιανική Δύση, το παιδί δεν θεωρείται αθώο, αλλά αμαρτωλό και μάλιστα από τη στιγμή της σύλληψης.

Η Ανατολική χριστιανική σκέψη αγκαλιάζει το παιδί από τη μήτρα της μάνας του. Το θεωρεί αγνό και καθαρό, ενώ μέσω του νηπιοβαπτισμού του δίνει από νωρίς, ηλικιακά, τα πνευματικά εφόδια για να παλέψει στη ζωή του και να αναγεννηθεί πνευματικά. Να βοηθήσει όχι μόνο τον εαυτό του, αλλά και τους συνανθρώπους του, ώστε να επιστρέψουν όλοι στην προ της πτώσης κατάσταση, όπως ο ίδιος ο Χριστός την περιγράφει: «ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει οὔτε γαμοῦσιν οὔτε ἐκγαμίζονται, ἀλλ᾿ ὡς ἄγγελοι Θεοῦ ἐν οὐρανῷ εἰσι.»

Άλλωστε, όπως τονίζει και ο π. Γεώργιος Μεταλληνός «χριστιανικά η σωτηρία δεν είναι υπόθεση μόνο των σοφών και εγγραμμάτων, αλλά κάθε ανθρώπου, ανεξάρτητα από την παιδεία και τις γνώσεις του. Δεν είναι, συνεπώς, περίεργο, ότι στην πίστη μας Μέγας ονομάζεται ο πανεπιστήμονας Βασίλειος, αλλά και ο τελείως απαίδευτος, κατά κόσμο, Αντώνιος, κάτοχος όμως εξίσου με τον Μέγα Βασίλειο της θείας σοφίας.»

Τα παιδιά στη χριστιανική σκέψη, δηλαδή στη σκέψη του Χριστού, είναι τα εκλεκτά μέλη της Βασιλείας των Ουρανών, δηλαδή, όμοια των αγγέλων.

Κωνσταντίνος Μαργέλης

Λευκάδα, 16 Μαρτίου 2026

www.eksadaktylos.gr

Βιβλιογραφία

• Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, «Η σημασία του ονόματος» :  Η σημασία του ονόματος στη ζωή της Εκκλησίας – Αποστολική Διακονία. Ανάκτηση από https://apostoliki-diakonia.gr/eortologio-agion/simasia-onomatos/ 
• Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. (1998). Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής
• Βενεδίκτου Αγ. (2009). Αγίου Ιωάννου Χρυστοστόμου, Οι γονείς, το παιδί και η ανατροφή του. Συνοδία Σπυρίδωνος Ιερομονάχου Νέα Σκήτη.

Δανέζη Μ. & Θεοδοσίου Σ. (2005). Το μέλλον του παρελθόντος μας. Δίαυλος

• Θεοδοσίου Σ. & Δανέζη Μ. (2010). Στα χρόνια του Βυζαντίου. Δίαυλος
• Καινή Διαθήκη. (2001). Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου. Έκδοση Ε’
• Καψάνη Α. Γ. (2006). Ορθοδοξία και Ρωμαιοκαθολικισμός. Ανάκτηση από: https://alopsis.gr/orthodoxia-kai-romaiokatholikismos-pa/
• Κεφαλάς Π. (2016). Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, τι έγραψε για τη Θεία Κοινωνία – Νηστεία. Ανάκτηση από: https://emvolos.gr/makaristos-archiepiskopos-christodoul/ & https://emvolos.gr/petros/wp-content/uploads/2016/03/3-sel.jpg   

Λέκκου Ε. (2015). «Βάπτιση και Χρίσμα». Σαΐτης

• Μαξίμοβιτς Άγιος Ιωάννης. (2006). Η τιμή της Θεοτόκου στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Μυριόβιβλος. Β’ Έκδοση

Μεταλληνού π. Γ. (2008). Στα Μονοπάτια της Ρωμιοσύνης. Αρμός

• Παϊσίου Αγ. (2012). Λόγοι, Περί Προσευχής. Ιερόν Ησυχαστήριον Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος
• Παϊσίου Αγ. (2021). Λόγοι, Οικογενειακή ζωή. Ιερόν Ησυχαστήριον Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος
• Περδικίδη Ο. (1993). Εισαγωγή/Σχόλια στο έργο Πλάτων Τίμαιος – Κριτίας. Κάκτος.
• Πορφυρίου Αγ. (2023). Βίος και Λόγοι. Ιερά Μονή Χρυσοπηγής
• Τσελεγγίδη Δ. (2004) Η θεολογική ταυτότητα του Προτεσταντισμού. Ανακτήθηκε από: https://analogion.gr/logos/heresies/373-protestantism-th-identity
• Χατζηστεφανίδου Σ. (2022). Ιστορία της Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης. Από τις απαρχές της κοινωνικής οργάνωσης στον 21^ο αιώνα. Αφοί Κυριακίδη

Χαρώνη Β. (2002). Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Μεγάλου Βασιλείου. Το Βυζάντιον. Tόμος Α.

• Ψαλτάκη Γ. (2008). «Τα Ιερά Μυστήρια της Εκκλησίας μας». Σωτήρ
• Marrou H. (2009). Ιστορία της εκπαίδευσης στην αρχαιότητα. Δαίδαλος
• Trouillot, M.-R. (1986). The Price Of Indulgence. Social Analysis: The International Journal of Social and Cultural Practice, 19, 85–90. http://www.jstor.org/stable/23170191