Ο Μάνος Λαμπράκης είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. 

Με τον θάνατο του Γιώργου Μαρίνου κλείνει ένας ολόκληρος τρόπος να νοείται η σκηνή ως επικίνδυνη έκθεση, ως δημόσια δοκιμασία του σώματος, ως σκηνική εγγύτητα με ένα κοινό που δεν καλείται απλώς να διασκεδάσει αλλά να μετακινηθεί από τη θέση του. Ο Μαρίνος υπήρξε μία από τις ελάχιστες εκείνες μορφές που δεν κατοίκησαν έναν ήδη έτοιμο πολιτισμικό χώρο. Τον ανασχημάτισαν.

Δεν ήταν μόνο showman, ούτε μόνο ηθοποιός, ούτε μόνο τραγουδιστής, όσο κι αν οι δημοσιογραφικές ταξινομήσεις επιμένουν να τον καταχωρίζουν σε τέτοιες ασφαλείς λέξεις. Η σημασία του είναι ευρύτερη και βαθύτερη: ο Μαρίνος ανήκει σε εκείνα τα σπάνια πρόσωπα που μετέτρεψαν την περσόνα σε αισθητικό γεγονός και την αισθητική σε κοινωνικό συμβάν.

Η εμφάνισή του δεν ήταν συμπλήρωμα του προγράμματος. Ήταν ο ίδιος το πρόγραμμα.

Το σώμα του, η ειρωνεία του, η αστραπιαία εναλλαγή ανάμεσα στην πρόκληση και στη λεπτότητα, το θηλυκό και το αρσενικό που δεν διαλύονταν αλλά συνυπήρχαν σε διαρκή σκηνική τριβή, συγκρότησαν μια μορφή που άνοιξε στην ελληνική δημόσια σφαίρα έναν καινούργιο τρόπο παρουσίας.

Γι’ αυτό και η απώλειά του δεν είναι μόνο απώλεια ενός αγαπημένου καλλιτέχνη. Είναι απώλεια ενός μορφοποιητικού κέντρου της μεταπολεμικής μας κουλτούρας.

Στο εσωτερικό αυτής της μορφής, η εργασία δεν λειτούργησε ποτέ ως απλή επαγγελματική συνθήκη. Λειτούργησε ως υπαρξιακή οικονομία, ως τρόπος να συγκρατείται ο χρόνος από τη διάλυση. Ο Μαρίνος δεν συνδεόταν με την πράξη επειδή φιλοδοξούσε αδιάκοπα, αλλά επειδή η παύση το εξέθετε σε μια αβάσταχτη εσωτερική ακινησία.

Η σκηνή, συνεπώς, δεν ήταν για εκείνον πεδίο ναρκισσιστικής επιβεβαίωσης. Ήταν μορφή συνοχής. Δεν πήγαινε προς το φως για να δοξαστεί, αλλά για να μην τον καταπιεί το κενό που ανοίγει όταν ο χρόνος παγώνει και το σώμα, αμείλικτα, συνεχίζει να φθείρεται. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η τραγική αξιοπρέπεια του Μαρίνου: στη μετατροπή της έκθεσης σε άμυνα και της τέχνης σε ρυθμό επιβίωσης.

Γι’ αυτό και η σχέση του με το κοινό ξεπερνούσε κατά πολύ τη δημοφιλία. Δεν ζητούσε αγάπη ως επιβράβευση. Δεχόταν την αγάπη ως ύστερη μορφή δικαιοσύνης.

Η μεγάλη του σημασία έγκειται και στο ότι η σκηνική του επιτυχία δεν ακολούθησε την ευκολία της οικειότητας, αλλά την επικινδυνότητα της δοκιμής. Κάθε εμφάνιση ήταν μια αναμέτρηση με το βλέμμα των άλλων, μια διαρκής επανίδρυση της σχέσης ανάμεσα στον performer και στον θεατή.

Ο Μαρίνος δεν προσέφερε στο κοινό ένα σταθερό είδωλο προς κατανάλωση. Παρήγαγε ένα ασταθές πεδίο αναγνώρισης, όπου ο θεατής έπρεπε να επαναδιαπραγματευτεί τις βεβαιότητές του για το φύλο, το ύφος, την ευπρέπεια, τη σάτιρα, την επιθυμία, ακόμη και για την ίδια τη φύση του λαϊκού θεάματος.

Μέσα σε αυτή τη δημόσια ένταση, η ανοιχτή του στάση απέναντι στην ομοφυλοφιλία του υπήρξε ιστορικής σημασίας. Όχι επειδή προσφέρεται σήμερα για εύκολους πανηγυρικούς αναχρονισμούς, αλλά επειδή τότε απαιτούσε πραγματικό σκηνικό και υπαρξιακό κόστος. Ο Μαρίνος δεν διαχειρίστηκε την αλήθεια του ως εξομολόγηση προς συγχώρηση.

Την έθεσε στη δημόσια σφαίρα ως προληπτική αφαίρεση της ντροπής από τα χέρια των άλλων. Αυτή η χειρονομία έχει τεράστια σημασία: δεν παρακαλεί για ανεκτικότητα, δεν διεκδικεί χώρο με όρους θυματοποίησης, αλλά εισβάλλει στην ορατότητα με πλήρη συνείδηση ότι το όνομα του εαυτού, όταν το προφέρεις πρώτος, παύει να είναι όπλο του αντιπάλου.

Έτσι ο Μαρίνος δεν υπήρξε απλώς μια «τολμηρή» φιγούρα της νύχτας. Υπήρξε μια πρώιμη ελληνική μορφή απο-πειθάρχησης του ντροπιασμένου σώματος.

Κάτω από τη λάμψη, κάτω από την ταχύτητα, κάτω από την ειρωνική αυτοκυριαρχία, διέτρεχε πάντοτε μια βαθιά μοναξιά, μια πρωταρχική έλλειψη δεσμού, μια δυσκολία συγκατοίκησης με τον άλλον που δεν θεραπεύτηκε ποτέ πλήρως από την επιτυχία. Ο έρωτας, στην περίπτωσή του, δεν εμφανίζεται ως μεγάλη εκπλήρωση αλλά ως σκηνή φαντασίωσης η οποία, όταν απογυμνώθηκε από την ψευδαίσθηση, άφησε πίσω της μια καθαρή έρημο. Αυτό δεν μειώνει το έργο του. Του δίνει βάθος. Γιατί αποκαλύπτει ότι το ύφος δεν ήταν προσωπείο που έκρυβε ένα αυθεντικό, αμόλυντο μέσα, αλλά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο ένα τραυματισμένο υποκείμενο κατόρθωσε να δώσει μορφή στη διάσπασή του.

Και γι’ αυτό ο Μαρίνος υπήρξε τόσο καθοριστικός για την ελληνική κουλτούρα: επειδή ένωνε εκεί όπου οι περισσότεροι χωρίζουν. Το υψηλό με το λαϊκό, τη φάρσα με την καλλιτεχνική αυστηρότητα, την αβρότητα με την ωμότητα, την επιθεώρηση με την υπαρξιακή έκθεση, τη νύχτα με την πολιτισμική αυτοσυνειδησία.

Η μεγάλη τέχνη του δεν ήταν απλώς ότι «έλεγε» ή ότι «τραγουδούσε» ή ότι «σάρκαζε». Ήταν ότι γνώριζε να οργανώνει μια ατμόσφαιρα στην οποία το κοινό αισθανόταν ταυτόχρονα ευχαρίστηση και κίνδυνο. Κι αυτή είναι η πιο δύσκολη μορφή σκηνικής κυριαρχίας: όχι να σε θαυμάζουν μόνο, αλλά να νιώθουν ότι μαζί σου διακυβεύεται κάτι από τις βεβαιότητές τους.

Ο Μαρίνος ανήκει πράγματι στην ιστορία των μεγάλων performer του ελληνικού 20ού αιώνα.

Τώρα που χάθηκε οριστικά, απομένει να τον δούμε πέρα από τη νοσταλγία, πέρα από το φίλτρο της «παλιάς καλής εποχής», πέρα από την εύκολη εξημέρωση που συχνά επιφυλάσσουμε στους ανυπότακτους όταν δεν μπορούν πια να μας ενοχλήσουν.

Ο πιο ουσιαστικός φόρος τιμής δεν είναι να τον μνημονεύσουμε ως θρυλικό πρόσωπο μιας νύχτας που πέρασε. Είναι να αναγνωρίσουμε ότι στο πρόσωπό του η ελληνική σκηνή γνώρισε μία από τις πιο σύνθετες, θαρραλέες και πολιτισμικά γόνιμες μορφές της: έναν καλλιτέχνη που δεν προστάτευσε ποτέ το κοινό από την ένταση της αλήθειας, αλλά ούτε και προστάτευσε τον εαυτό του από το ρίσκο της έκθεσης. Και αυτή είναι η πιο υψηλή του κληρονομιά: ότι μας άφησε όχι απλώς αναμνήσεις θεάματος, αλλά ένα μέτρο ελευθερίας.

Γιώργο Μαρίνο, εκεί που πας ελπίζουμε τώρα να είσαι πάλι νέος κι ευτυχής, παρέα με τα σκυλιά σου…

Adieu!