Ο Ηλίας Καραβόλιας είναι Οικονομολόγος με ειδίκευση Γενικής Θεωρίας και Οικονομικής Πολιτικής. Κατέχει Master of Arts από το European Institute of Philosophical Anthropology.
«Όταν με αποκαλούν πατέρα νιώθω πως κλέβουν κάτι από σένα»
(Θωμάς Τσαλαπάτης, «Εκεί που πας είναι φθινόπωρο και είναι σκοτάδι», εκδόσεις Εκάτη, 2025)
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί σήμερα να διαβάσει την μνήμη. Δεν μπορεί να νιώσει όπως το υποκείμενο νιώθει το βίωμα.
Και ο «πατέρας» – μνήμη και βίωμα μαζί – φρονώ ότι είναι σήμερα αυτή η χαμένη μνήμη της «νοημοσύνης» μας.
Πχ σε ένα πρόσφατο βιβλίο του ο Recalcati διερωτάται «Τι απομένει από τον πατέρα την εποχή της εξάχνωσης του».
Ξέρετε, η λέξη εξάχνωση είναι σημαίνουσα έννοια ( για όσους γνωρίζουν καλά ελληνικά είτε νιώθουν είτε όχι «ελληνικά»). Αλλά εδώ ας μείνουμε λίγο στην μεγάλη εικόνα.
Ας αποφύγουμε λίγο την υποκειμενική μνήμη και συγκίνηση, το ατομικό ιστορικό, την προσωπική αγάπη και δέσιμο με τον αληθινό πατέρα, τον γονιό, τον ιερό θεματοφύλακα της ανατροφής.
Ζούμε χρόνια τώρα την «πτώση του ειδώλου», το τέλος της πατρικής αυθεντίας.
Ζούμε σε μια εποχή κατάρρευσης του ιδεώδους του πατέρα, του πατρικού imago που έλεγε ο Lacan( βλ το έργο του «Τα ονόματα του πατρός») το οποίο imago κουβαλάμε μια ζωή (δάσκαλος, διευθυντής, διοικητής, ηγέτης, αφεντικό)
Αλλά ο Recalcati μας ωθεί να σκεφτούμε σε τι συνίσταται, ακόμα, η πατρική λειτουργία. Δηλαδή τι καθιστά δυνατή την κάθε σχέση «πατρός» ( με τον γιο, την κόρη, την οικογένεια, τον εργαζόμενο, τον πολίτη).
Άραγε κατανοούμε σήμερα ακριβώς τον «πατέρα» θεσμό του συμβολικού νόμου ; Πόσοι από εμάς – άνδρες/γυναίκες – σκοτώσαμε ή εγκολπώσαμε τον πατέρα, πέρα και έξω από τις κλασικές οιδιπόδειες βολικές ερμηνείες…
Και το μείζον είναι άλλο : πως γίνεται πλέον η «μετάδοση» της επιθυμίας, και το απαγορευτικό τελετουργικό της, πως δουλεύει εντός μας αυτό το μεταβιβαστικό δώρο της φύσης από τον γονέα στο παιδί, την εποχή της δύσης του Οιδίποδα ;
Μέσα από τον Freud και τον Lacan, καθώς και μέσα από εκπροσώπους της λογοτεχνίας (Kafka, Joyce, Roth, McCarthy, Louis, κ. α)σκιαγραφούνται τα χαρακτηριστικά του πατέρα της πράξης – και όχι αναγκαστικά της εξ αίματος προέλευσης. Αλλά όποιος/ όποια θυμάται τον πατέρα του, είτε ζει είτε όχι, όποιος έχει πρόσβαση στην εντολή και το υπερεγώ που αυτός παράγει ( ή δεν παράγει) ίσως συγχέει εντός του αλλά σημαίνοντα( αυθεντία, πρότυπο, νόμος, ενοχή, απόδειξη, θυσία, κύρωση)
Το ζητούμενο δεν είναι απλά «τι μας μένει από τον πατέρα μας». Αλλά «τι μένει από τον πατέρα» ώστε να κληροδοτηθεί στις επόμενες γενιές.
Με σεβασμό στο ατομικό μας ιστορικό, ο πατέρας και ο συμβολικός του νόμος, και η δυσφορία του νεωτερικού υποκειμένου μπροστά στον Άλλο, δεν είναι μια απλή ενική μαρτυρία.
«Σκοτώσαμε» τον πατέρα σημαίνει ίσως ότι καταργήσαμε την ενσαρκωμένη λύση στο άλυτο αίνιγμα της ζωής και του θανάτου – όχι απλά υπερβήκαμε την φραγή της ελευθερίας ή την άρση της απαγόρευσης για την ενοχική απόλαυση που ίσως ο «πατέρας» μας φορτώνει, με θυσία και αυταπάρνηση, μαζί με την ανατροφή ημών ως τέκνων του.
Και κάτι τελευταίο : επαναφέροντας τον κουρασμένο πατέρα της αναλογικής εποχής στο σήμερα, ας αναρωτηθούμε ποιος αντέχει να τον «ακούσει» ή έστω να τον «ακολουθήσει» Και πώς αυτό θα βοηθούσε κάπως να κατακαθήσει η καλά κρυμμένη εσωτερική βία όλων εναντίον όλων.
Πως ο συμβολικός πατρικός νόμος, το αντι-οιδιποδικό αυτό ιερό, θα είχε σιγάσει ίσως έστω και λίγο αυτή την επιθετικότητα των περισσότερων, αυτό που ξεχειλίζει με το πρώτο κακό.
Στην πραγματικότητα όμως σκοτώσαμε τον Πατέρα και κάθε εσωτερικό Νόμο που συμβόλιζε. Και γι αυτό υποτασσόμαστε στην αδιέξοδη οργή μας, άσφαιροι και άστοχοι μπροστά σε ένα αόριστο υπερεγωτικό συλλογικό ασυνείδητο….