Βιβλίο

«Ἡ στιγμή τῶν κβάντα», τῶν R. Crease καί A. S. Goldhaber, τοῦ Τάσου Γέροντα

«Ἡ στιγμή τῶν κβάντα», τῶν R. Crease καί A. S. Goldhaber. Μετάφραση τῆς Ἔφης Καλλιφατίδη. Ἐκδόσεις Ροπή 2015, 325 σελίδες.

Εἶναι ἕνα ἀσυνήθιστο βιβλίο τό ἐν λόγῳ. Ἀσυνήθιστο ἀπό πολλές ἀπόψεις. Πρῶτα ἀπ’ ὅλα ἀπό τό ἐξώφυλλο: ἀσυνήθιστα καί χαρούμενα χρώματα γιά βιβλίο κβαντικῆς. Ἀπουσία τῶν ὀνομάτων τῶν συγγραφέων! Καί στόν ὑπότιτλο ἀναφέρεται ἀγάπη γιά τήν ἀβεβαιότητα! Ἀσυνήθιστο καί μέσα: στόν πίνακα τῶν περιεχομένων δέν ὑπάρχουν οἱ ἀριθμοί τῶν σελίδων τῶν κεφαλαίων!

Οἱ συγγραφεῖς εἶναι καθηγητές στό πανεπιστήμιο Stony Brook, πολιτειακό πανεπιστήμιο στό Λόνγκ Άιλαντ.Ὁ πρῶτος διδάσκει φιλοσοφία καί ἱστορία τῆς ἐπιστήμης καί ὁ δεύτερος θεωρητική φυσική.

Τό βιβλίο χωρίζεται σέ δώδεκα κεφάλαια. Τό καθένα πλήν τοῦ τελευταίου ἀκολουθεῖται ἀπό ἕνα ἰντερλούδιο. Τό κεφάλαιο αὐτό καθεαυτό δέν εἶναι ἰδιαιτέρως τεχνικό, σέ ἀντίθεση μέ τό ἰντερλούδιο.

Ἀπό τό πρῶτο μόλις κεφάλαιο οἱ συγγραφεῖς μᾶς διευκρινίζουν πώς ἡ λέξη «στιγμή» τοῦ τίτλου σημαίνει «περίοδος» καί ἀναπτύσσουν τήν προηγούμενη στιγμή, αὐτήν τοῦ Νεύτωνα.

Τό βιβλίο ἔχει δύο διαδρομές: ἡ μία διαδρομή ἔχει τήν περιπέτεια τῆς ἰδέας τοῦ κβάντου στόν κόσμο τῶν φυσικῶν καί τήν ἱστορία τῆς ἀποδοχῆς του καί ἡ ἄλλη τήν ἱστορία τῆς ἀποδοχῆς καί τῆς χρήσης τῆς ἰδέας τοῦ κβάντου καί τῶν ἀκολούθων θεωριῶν ἀπό τήν κοινωνία μέ τήν πάροδο τῶν ἐτῶν.

Ἡ πρώτη διαδρομή ἔχει πολύ ἐνδιαφέρον! Πρακτικά ἔχουμε μία ἐξιστόρηση τῆς πορείας τῆς φυσικῆς ἀπό τόν 19ο αἰῶνα καί μετά. Παρουσιάζονται οἱ ἰδέες τῶν ἐπιστημόνων, οἱ ἀμφιβολίες, οἱ προσπάθειες ἀντιμετώπισης τῶν ἀντιλόγων. Ἐπιπλέον, μέσα ἀπό ἐπιμέρους ὑποκεφάλαια γνωρίζουμε τήν ἱστορία κάποιων ἀπό τούς ἐπιστήμονες πού οἱ ἰδέες τους παρελαύνουν στίς σελίδες τοῦ βιβλίου.

Ἡ δεύτερη διαδρομή εἶναι ἰδιαίτερα ἀπολαυστική! Περιλαμβάνει περιγραφές τῆς χρήσης ἐννοιῶν ἥ καί ἰδεῶν τῆς κβαντικῆς στήν καθημερινότητα, εἴτε αὐτή εἶναι μιά γελοιογραφία σέ μία ἐφημερίδα, εἴτε κάποια γλυπτά σέ δημόσιους χώρους. Ἰδιαίτερα στέκονται οἱ συγγραφεῖς στή χρήση ἐννοιῶν τῆς κβαντικῆς στή λογοτεχνία.

Αὐτές οἱ δύο διαδρομές δέν εἶναι σαφῶς διαχωρισμένες στό βιβλίο καί τό ἀποτέλεσμα μερικές φορές προσφέρει ἀπόλαυση. Ὁ ὄχι ἀμιγῶς φυσικός σχολιασμός τῆς κβαντικῆς δίνει τή δυνατότητα γιά ὄμορφες φράσεις: Ἡ ἀτομικότητα στόν μακρόκοσμο ὀφείλεται στήν ἔλλειψη ἀτομικότητας στόν μικρόκοσμο.

Ἤ γιά τό πῶς εἶδαν τήν κυματική καί σωματιδιακή μορφή τῆς ὕλης: Ὁ Βρετανός φυσικός C. D. Ellis συνέκρινε τά κύματα καί τά σωματίδια μέ τήν κάτοψη καί τήν τομή ἑνός μηχανολογικοῦ σχεδίου πού «ἀντανακλοῦν τήν προσπάθειά μας νά περιγράψουμε ἕνα τρισδιάστατο ἀντικείμενο σέ δύο διαστάσεις». Ὁ J. J. Thomson μίλησε γιά ἕναν ἀγῶνα «ἀνάμεσα σέ μία τίγρη καί ἕναν καρχαρία, πού ὁ καθένας τους εἶναι πρῶτος στό βασίλειό του, ἀλλά ἀνήμπορος στό βασίλειο τοῦ ἄλλου». Ὁ H. S. Allen περιέγραψε δύο ἀσύνδετα κτήρια, μέ τούς φυσικούς νά εἶναι ἀναγκασμένοι νά ζοῦν πότε στό ἕνα κτήριο, πότε στό ἄλλο.

Σχετικά μέ τήν ἐκτενή χρήση τῶν ὁρισμῶν καί τῶν ἐννοιῶν τῆς κβαντικῆς φυσικῆς στή λογοτεχνία σχεδόν ἀμέσως μέ τήν ἐμφάνισή τους, οἱ συγγραφεῖς συμπεραίνουν πώς: Εἶναι άμφίβολο ὅτι ὁ Cole ἤ οἱ ἄλλοι συγγραφεῖς πού ἀναφέραμε σκέφτονταν ξεκάθαρα τή θεωρία τῶν κβάντων ὅταν ἔγραφαν τά μυθιστορήματά τους· κατά πᾶσα πιθανότητα οἱ ἔννοιες τῆς κβαντικῆς φυσικῆς ἔχουν γίνει τόσο πολύ ἕνα διανοητικό ἐργαλεῖο γιά νά κατανοήσουμε καί νά περιγράψουμε τόν σύγχρονο κόσμο, ὥστε οἱ ἄνθρωποι πού τίς χρησιμοποιοῦν δέν συνειδητοποιοῦν κἄν ὅτι τό κάνουν. Εἶναι ἁπλῶς μέρος τῶν ἐργαλείων κάθε στοχαστικοῦ συγγραφέα καί τόν βοηθᾷ νά συλλάβει καλύτερα τήν ἐμπειρία καί νά ἔχει πιό καθαρή φωνή. Ἀλλά ὅπως ξέρει κάθε μαραγκός, ἡ ἀπόκτηση νέων ἐργαλείων ὄχι μόνο φέρνει μεγαλύτερη ἀκρίβεια στήν ὑπάρχουσα δουλειά του, ἀλλά καί τήν ἱκανότητα νά κάνει καινούργια πράγματα.

Στό τέλος οἱ συγγραφεῖς άποδεικνύουν μέ λογικά ἐπιχειρήματα καί γνώσεις φυσικῆς πώς ἡ κβαντική θεωρία εἶναι σωστή. Ἀκολούθως συνοψίζουν τή σπουδαιότητά της τόσο στήν πρόοδο τῆς ἐπιστήμης καί τῆς τεχνολογίας, ὅσο καί στίς ἀνθρωπιστικές ἐπιστῆμες καί στή φιλοσοφία. Μέ πολύ ὀρθά δομημένο λόγο ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ κβαντική φυσική εἶναι ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ σήμερα καί πώς ἡ στιγμή τῶν κβάντων σηματοδοτεῖ μιά νέα πορεία τῆς ἀνθρωπότητας. Γι’ αὐτό καί εἶναι σημαντικό ὅλοι νά γίνουμε κοινωνοί τῶν ἰδεῶν αὐτών.

Θέλω ἰδιαίτερα νά σταθῶ στό προτελευταῖο κεφάλαιο μέ τίτλο «Τό λαγούμι: ἡ δίψα γιά παράλληλους κόσμους». Ἐπειδή οἱ θεωρίες γιά παράλληλα ἤ ἄπειρα σύμπαντα εἶναι ἀδύνατον ἀπό τή φύση τους νά ἀποδειχθοῦν, έμπίπτουν περισσότερο στό θέμα τῆς πίστης σ’ αὐτές. Ἐδῶ λοιπόν οἱ συγγραφεῖς ἄφησαν στήν ἄκρη τήν ἐπιστημονική τους ἰδιότητα καί μᾶς ἀποκάλυψαν μέρος τῆς κοσμοθεωρίας τους. Ξεχώρισα δύο παραγράφους, οἱ ὁποῖες γιά μένα εἶναι ἡ οὐσία τοῦ βιβλλιου, κι ἄς μήν ἔχουν σχέση μέ τό κβάντο.

«Ἀντίθετα ἡ μυθοπλαστική χρήση τῆς ἰδέας τῶν παράλληλων κόσμων βοηθάει ἐπιτρέποντάς μας νά στοχαστοῦμε τίς ἄλλες πιθανότητες χωρίς νά ἐπιμένουμε ἀπατηλά ὅτι πράγματι ὑπάρχουν. Τό γεγονός ὅτι αὐτή εἶναι ἡ μόνη πραγματικότητα -ὅτι πήραμε τελικά τήν κακή ἀπόφαση- εἶναι στ’ ἀλήθεια μιά πηγή φόβου. Ἡ μελαγχολική ἰδέα ὅτι θά μπορούσαμε νά εἴχαμε κάνει κάτι ἄλλο -ὅτι εἴμαστε καλοί, ἀλλά πεπτωκότες- εἶναι ἐλπιδοφόρα. Ἀπό τήν ἀρνητική της πλευρά, εἶναι μιά φαντασίωση ἀπόδρασης -ἡ ἰδέα ὁτι συναντᾷς ἕναν ἄλλο σου ἑαυτό. Εἶναι μία ἐκδοχή τῆς λαχτάρας γιά τόν Κῆπο τῆς Ἐδέμ, γιά μία ἀπόλυτη, ὁλοκληρωμένη πραγματικότητα τήν ὁποία ἀπωλέσαμε -μία ἀπώθηση τῆς θνητότητάς μας. Ἀπό τή θετική πλευρά, μᾶς βοηθάει νά ἀποδεχτοῦμε αὐτήν τή θνητότητα.»

«Ζοῦμε σέ εὔθραυστες φυσαλίδες -φυσαλίδες πού συνεχῶς ἀνοίγουν καί κλείνουν δυνατότητες. Αὐτή εἶναι ἡ ἀνθρώπινη ἀλήθεια ἀπέναντι στήν ὁποία μπορεῖ νά μᾶς εὐαισθητοποιήσει τό ἐξωπραγματικό τέχνασμα τῆς πλοκῆς, μία ἀλήθια σχετικά μέ τή θνητότητά μας. Ἄν καί εἶναι μία ἀπό τίς πιό ἀστήριχτες καί λιγότερο ρεαλιστικές ἰδέες στήν ἱστορία τῆς ἐπιστήμης, ἡ ἰδέα τῶν παράλληλων κόσμων μπορεῖ ὡστόσο νά ἀυξήσει τήν κατανόησή μας για τήν άνθρωπότητα.»

Ἔχω διαβάσει πολλά βιβλία κβαντικῆς. Ὁμολογῶ πώς ὅσο ἀπόλαυσα τήν ἀνάγνωση αὐτοῦ τοῦ βιβλίου, δέν ἔχω ἀπολαύσει κανένα μέχρι τώρα. Ἡ γραφή τῶν συγγραφέων εἶναι ἀπολαυστική, ἕως διασκεδαστική μερικές φορές. Ἡ μετάφραση τῆς Ἔφης Καλλιφατίδη εἶναι ἁπλῶς ἀξεπέραστη. Κρίμα πού τήν χάσαμε νωρίς. Τό βιβλίο ἔχει έξαιρετική ἐκτύπωση σέ πολύ καλῆς ποιότητας λευκό χαρτί. Νά τονίσω πώς οἱ σημειώσεις τοῦ κειμένου δέν εἶναι μαζεμένες στό τέλος τοῦ βιβλίου, ἀλλά βρίσκονται στό τέλος τῆς κάθε σελίδας. Αὐτό βοηθᾷ πολύ τόν ἀναγνώστη, ἀλλά κάνει πιό δύσκολη τή δουλειά τοῦ ἐπιμελητῆ ἐκτύπωσης. Ὅμως παίρνει ἄριστα καί σ’ αὐτό. Τό βιβλίο ἔχει πολλά σκίτσα, σχήματα, φωτογραφίες, ὅλα στή σωστή θέση, τά ὁποῖα συντελοῦν στή μέγιστη ἀπόλαυση τῆς ἀνάγνωσης. Στά θετικά τῆς ἔκδοσης ἐντάσσω τήν ἐπιλογή νά μήν μεταφραστοῦν οἱ διάλογοι μέσα στίς γελοιογραφίες, μέ σοβαρό ἐνδεχόμενο τήν ἀλλοίωσή τους, ἀλλά κάτω ἀπό αὐτά να γραφεῖ ἡ μετάφραση. Κάποια, μᾶλλον ἀρκετά, λάθη ξέφυγαν ἀπό τόν ἐπιμελητή, μέ πιο ἐμφανές τή χρήση τόσο τοῦ «τῶν κβάντων» ὅσο καί τοῦ «τῶν κβάντα». Σέ κάθε περίπτωση ὅμως δέν μειώνουν οὔτε κατ’ ἐλάχιστο τήν ἀπόλαυση. Τό ἐξαιρετικό σύνολο ὁλοκληρώνεται μέ ἕνα πολύ στιβαρό δέσιμο.

Θέλω νά κλείσω τήν παρουσίαση μέ ἕνα ἀκόμα ἀπόσπασμα ἀπό τό βιβλίο.

Ἡ φυσική τοῦ «μέ τίποτα» προκαλεῖ ἕνα εἶδος δυσαρέσκειας πού συνεπάγεται τή σύγκρουση τῆς φυσικῆς μέ τίς ἐλπίδες καί τά ὄνειρά μας -τήν ἀπεριόριστη ἐνέργεια, τά ταξίδια μέ ταχύτητα μεγαλύτερη τοῦ φωτός, τόν προσδιορισμό τῶν πραγμάτων σέ συγκεκριμένα μέρη καί σέ συγκεκριμένους χρόνους. Τά ἀνθρώπινα πλάσματα μοιάζουν προγραμματισμένα νά τρέφουν τέτοιες ἐλπίδες καί προγραμματισμένα νά ἀντιδροῦν στήν ἐπιστήμη πού τίς καταρρίπτει. Δέν εἶναι ν’ ἀπορεῖ κανείς πού ἡ φυσική τοῦ «μέ τίποτα» τούς ἀφήνει δυσαρεστημένους. Ἀλλά τελικά ἡ ἐπιστήμη κερδίζει στό τέλος.

Τάσος Γέροντας

Gerotasos

SHARE
RELATED POSTS
«Η Εβίτα που νίκησε τα Αποθαρρύνια» – Κυκλοφόρησε το βιβλίο του Κωστή Α.Μακρή
Το βραβείο Νόμπελ και η Ανθρωπότητα, του Κωστή Α. Μακρή
«Αθήνα Πρωτεύουσα των Βαλκανίων» του Πέτρου Μάρκαρη, του Άγγελου Κουτσούκη

Leave Your Reply

*
This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.