ΕΥ ΖΗΝ Πόρτα στις Επιστήμες

Τά ψάρια τοῦ οὐρανοῦ, τοῦ Τάσου Γέροντα

Μόνο στη Ρόδο

Αποστόλου Παύλου 50, Βενετοκλέων, 

Pane di capo: Λεωφόρος Ρόδου-Λίνδου (ύψος ΙΚΑ), Λεωφόρος Κρεμαστής & «Πηγές Καλλιθέας»

Τάσος Γέροντας

Gerotasos

Κινούμενοι ἀνάποδα στόν ζωδιακό κύκλο, μετά τόν ἀστερισμό τού Κριοῦ πού εἴδαμε τήν προηγούμενη Δευτέρα, τόν πρῶτο τοῦ ζωδιακοῦ κύκλου, σήμερα θά δοῦμε τόν τελευταῖο, τούς Ἰχθύες.

Πρῶτα ἀπό ὅλα θά ἀσχοληθοῦμε μέ τό ὄνομα τοῦ ἀστερισμοῦ. Τό συνηθέστερο λάθος πού γίνεται εἶναι νά ἀποκαλοῦνται «Ἰχθεῖς». Ὅμως ἡ ἀρχαία λέξη «ἰχθύς» στόν πληθυντικό εἶναι «ἰχθύες». Σέ καμμία πτώση δέν ἐμφανίζεται τό συνηρημένο «ἰχθεῖς». Στόν οὐράνιο θόλο ἐντοπίζεται μέ δυσκολία ἀνάμεσα στούς ἀστερισμούς τοῦ Πήγασου, τοῦ Ὑδροχόου, τοῦ Κριοῦ καί τοῦ Κήτους. Τό ὄνομα τοῦ ἀστερισμοῦ στά λατινικά εἶναι Pisces, στή γενική Piscium καί ἡ συντομογραφία Psc. Εἶναι σχετικά ἐκτεταμένος ἀστερισμός, 14ος στήν κατάταξη ὡς πρός τό ἐμβαδόν (1). Στούς Ἰχθύες ἔχουν καταμετρηθεῖ 150 ἀστέρια μεγέθους μικρότερου ἀπό 6,5 (2). Ὅλα ὅμως εἶναι ἀμυδρά, ἀφοῦ τό φωτεινότερο (τό η Psc) ἔχει φαινόμενο μέγεθος μόλις 3,6.

Ἀπό τήν ἐποχή τῶν Βαβυλωνίων ὁ ἀστερισμός ἀπεικονιζόταν μέ δύο ψάρια πού ἀντικρίζουν ἀντίθετες διευθύνσεις καί εἶναι δεμένα μέ μία πετονιά ἀπό τό στόμα. Τό ἕνα ἀπό τά ψάρια στρέφεται πρός τόν ἀστερισμό τῆς Ἀνδρομέδας καί τό ἄλλο πρός τόν ἀστερισμό τοῦ Ὑδροχόου. Σέ ἐρείπια πού βρέθηκαν στίς ὄχθες τοῦ Εὐφράτη ὁ ἀστερισμός ἀναφέρεται μέ τό ὄνομα Nuni, πού σημαίνει «ψάρια», ἐνῷ σέ νεότερους χρόνους τοῦ βαβυλωνιακοῦ πολιτισμοῦ ἀναφέρεται ὡς Zib, πού σημαίνει «νερό». Εἶναι πολύ ἐνδιαφέρον τό γεγονός ὅτι σέ ἕναν ἄλλον πολιτισμό στήν ἄλλη ἄκρη τοῦ κόσμου, στούς Ἀζτέκους τοῦ Μεξικοῦ, τό ὄνομα τοῦ ἀστερισμοῦ εἶναι Atl, πού σημαίνει ἀκριβῶς «ψάρια». Κανένας δέν ἔχει προτείνει μία γενικά παραδεκτή ἐξήγηση γιά τή σύμπτωση αὐτή, ἄν φυσικά μπορεῖ νά θεωρηθεῖ σύμπτωση! Τέλος, εἶναι ἄξιο λόγου ὅτι ἀπό τίς ἀρχές τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ ὁ ἀστερισμός παριστανόταν μέ δύο ψάρια, ὅπως φανερώνει τό γεγονός ὅτι τό ὄνομά του ἦταν Ἰχθύε, στόν δυϊκό ἀριθμό, πρίν μετατραπεῖ σέ Ἰχθύες, στόν πληθυντικό, ὅταν ἡ χρήση τοῦ δυϊκοῦ ἀριθμοῦ ἀτόνησε.

Σύμφωνα μέ τήν ἑλληνική μυθολογία, τά δύο ψάρια παριστάνουν τήν Ἀφροδίτη καί τόν γιό της, τόν Ἔρωτα, πού μεταμορφώθηκαν σέ ψάρια καί κρύφτηκαν στόν ποταμό Εὐφράτη ὅταν ὁ Τυφώνας ἐπιτέθηκε στούς θεούς. Φαίνεται πώς ὁ μύθος αὐτός ἦταν διαδεδομένος καί σέ ἄλλους λαούς τῆς περιοχῆς. Γιά παράδειγμα, ὁ Ξενοφών καί ὁ Ὀβίδιος ἀναφέρουν πώς οἱ ἀρχαῖοι Σύριοι θεωροῦσαν τά ποταμίσια ψάρια ἱερά καί δέν τά ἔτρωγαν, ὅπως συμβαίνει σήμερα μέ τίς ἀγελάδες στήν Ἰνδία. Ἀντίστοιχα οἱ ἀρχαῖοι Αἰγύπτιοι γιά τόν ἴδιο λόγο δέν ἔτρωγαν θαλασσινά ψάρια.

Σέ μεταγενέστερους χρόνους οἱ χριστιανοί συνέδεσαν τόν ἀστερισμό μέ τό θαῦμα πού ἔκανε ὁ Ἰησοῦς κοντά στήν πόλη Βηθσαϊδά, στή δυτική ὄχθη τῆς λίμνης Γεννησαρέτ. Στό θαῦμα αὐτό ὁ Ἰησοῦς χόρτασε ἕνα πλῆθος 5.000 ἀνθρώπων μέ 2 ψάρια καί 5 ψωμιά. Ἐπίσης ὁ ἀστερισμός συνδέθηκε καί μέ τό ψάρι πού ζωγράφιζαν οἱ πρῶτοι χριστιανοί, ὡς σύμβολο πίστης, ἀπό τά ἀρχικά τῶν λέξεων Ἰησοῦς Χριστός Θεοῦ Ὑιός Σωτήρ.

Ἀπό τούς ἀστέρες τοῦ ἀστερισμοῦ γνωστότερος εἶναι ὁ διπλός ἀστέρας (3) α Psc, ὁ ὁποῖος ὀνομαζόταν ἀπό τόν Ἵππαρχο καί τόν Πτολεμαῖο Σύνδεσμος τῶν Ἰχθύων καί παριστάνει τόν «κόμπο» τῆς πετονιᾶς πού ἑνώνει τά δύο ψάρια. Ἡ ἀραβική ὀνομασία του, Al Rischa, προέρχεται ἀπό τή βαβυλωνιακή λέξη Riksu, πού σημαίνει σπάγκος. Εἶναι ἕνα πολύ κοντινό ζεῦγος δύο ἀστέρων μεγέθους 4 καί 5, τά ὁποῖα πλησιάζουν μεταξύ τους, καθιστῶντας δύσκολη τήν διάκρισή τους. Βρίσκονται σέ ἀπόσταση περίπου 140 ἐτῶν φωτός (4). Ὁ ἀστέρας β Psc ὀνομάζεται στά ἀραβικά Fum al Samakh, πού σημαίνει «τό στόμα τοῦ ψαριοῦ», ἐπειδή βρίσκεται ἀκριβῶς στό στόμα τοῦ ψαριοῦ πού ἀντικρίζει τόν Ὑδροχόο. Φαίνεται σάν ἕνα ἀμυδρό ἄστρο μεγέθους 4,5, ὅμως η πραγματική του φωτεινότητα εἶναι -1,4 καί βρίσκεται σχεδόν 500 ἔτη φωτός μακρυά μας.

Αὐτά γιά τούς Ἰχθύες. Συνεχίζοντας τήν πορεία μας ἀνάποδα, σ’ ἕνα ταξίδι πού πλησιάζει στό τέλος του, τήν ἑπόμενη Δευτέρα θά δοῦμε τόν Ὑδροχόο.

Ἑρμηνεῖες ἐννοιῶν

(1) Ἔκταση ἀστερισμῶν καί κατάταξη. Οἱ ἐκτάσεις τῶν ἀστερισμῶν μετρῶνται μέ βάση τά ὅριά τους, ὅπως καταρτίστηκαν ἀπό τόν Ἑζέν Ντελπόρτ τό 1930 ἐκ μέρους τῆς Διεθνοῦς Ἀστρονομικῆς Ἑταιρίας καί δημοσιεύτηκαν στό Délimitation scientifique des constellations (Τύπος Πανεπιστημίου Κέμπριτζ). Μετρῶνται σέ τετραγωνικές μοῖρες.

(2) Τό φαινόμενο μέγεθος εἶναι μία μέτρηση τῆς φαινόμενης λαμπρότητας ἑνός οὐρανίου σώματος, (ἄστρου, πλανήτη κλπ) ὅπως φαίνεται ἀπό ἕναν παρατηρητή στή Γῆ. Ὅσο λαμπρότερο φαίνεται ἕνα σῶμα, τόσο μικρότερη εἶναι ἡ ἀριθμητική τιμή τοῦ φαινομένου μεγέθους. Πρῶτος τό καθιέρωσε ὁ Ἵππαρχος, ὁ ὁποῖος κατέταξε ὅλους τούς ὁρατούς ἀστέρες σέ 6 μεγέθη. 1ου μεγέθους εἶναι οἱ λαμπρότεροι καί 6ου οἱ ἀμυδρότεροι. Τά πολύ φωτεινά οὐράνια σώματα ἀπέκτησαν ἀρνητικούς ἀριθμούς φαινόμενου μεγέθους (μέ τή λογική ὅτι οἱ ἀρνητικοί ἀριθμοί εἶναι μικρότεροι ἀπό τούς θετικούς). Ἡ Ἀφροδίτη ἔχει –4.4, ἡ Πανσέληνος –12.5 καί ὁ Ἥλιος ἔχει –26.7.

(3) Οἱ διπλοί ἀστέρες ἤ γενικά ἕνα πολλαπλό ἀστρικό σύστημα, εἶναι ἀστέρες οἱ ὁποῖοι λόγῳ τῆς βαρύτητάς τους, περιστρέφονται γύρω ἀπό ἕνα κοινό κέντρο μάζας. Ὁ μεγαλύτερος ἀστέρας ὀνομάζεται πρωτεύων ἤ κύριος ἐνῷ ὁ ἄλλος, συνήθως μικρότερος, ὀνομάζεται συνοδός ἤ δευτερεύων ἀστέρας. Περισσότεροι ἀπό τούς μισούς ἀστέρες εἶναι μέλη διπλῶν ἤ πολλαπλῶν συστημάτων.

(4) Τό Ἔτος Φωτός (ly – light year) εἶναι μονάδα μέτρησης τῶν ἀστρικῶν ἀποστάσεων. Ὁρίζεται ὡς ἡ ἀπόσταση πού διανύει τό φως μέ τήν ταχύτητά του (300 χιλιάδες χιλιόμετρα ἀνά δευτερόλεπτο) στό κενό, σέ ἕνα γήινο ἔτος. Ἰσοῦται περίπου μέ 9.5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα ἤ 9.460.528.404.879.000 μέτρα. Γιά μία πληρέστερη εἰκόνα, ὁ Ἥλιος ἀπέχει μόλις ὀκτώ λεπτά φωτός.

SHARE
RELATED POSTS
Σάν σήμερα: Παῦλος Μελᾶς, τοῦ Τάσου Γέροντα
Στράτος Καραγαβριηλίδης
Ελάτε να δοκιμάσουμε τα καλύτερα κρασιά στις 26 και 27 Μαρτίου, του Στράτου Καραγαβριηλίδη
Χριστούγεννα όμορφα για όλες τις ψυχούλες!

Leave Your Reply

*
This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.