ΕΥ ΖΗΝ

Αστερισμοί μέρος 31ο: Αἰγόκερως, τοῦ Τάσου Γέροντα

Συνεχίζοντας τήν ἀνάποδη ἡμερολογιακά πορεία μας στόν ἔναστρο οὐρανό, σήμερα θά δοῦμε τόν Αἰγόκερω.

Ὁ Αἰγόκερως εἶναι ἀστερισμός τoῦ νοτίου ἡμισφαιρίου, ὁρατός ἐν μέρει στήν Ἑλλάδα. Βρίσκεται ἐπί τῆς ἐκλειπτικῆς (1) καί ἐντοπίζεται μέ δυσκολία ἀνάμεσα στόν Ὑδροχόο καί τόν Τοξότη. Τό ὄνομά του στά λατινικά εἶναιστή γενική Capricorni καί ἡ συντομογραφία Cap. Εἶναι ἀπό τούς πολύ μικρούς σέ ἔκταση ἀστερισμούς (2), μόλις 40ος στήν κατάταξη. Λόγῳ μεγέθους ἔχει λίγα σχετικά ἀστέρια, ἔχουν καταμετρηθεῖ 81 μεγέθους μικρότερου ἀπό 6,5 (3). Τό φωτεινότερο ὅλων εἶναι ὁ δ Capricorni, (Ντενέμπ Αλτζέντι, ἀπό τό ἀραβικό Al Dhanab al Jady, «ἡ οὐρά τῆς γίδας») ἔχει φαινόμενο μέγεθος 2,85 καί βρίσκεται  «δίπλα» μας, 39 ἔτη φωτός μακρυά(4). Ὁ ἀστέρας α Capricorni (στά ἀραβικά al Jady, γίδα) εἶναι ἕνας ἀστέρας πού φαίνεται διπλός μέ γυμνό ὀφθαλμό. Στήν πραγματικότητα ὅμως τό ἕνα ἀπό τά δύο μέλη του (ὁ α1) βρίσκεται σέ ἀπόσταση 1.100 ἐτῶν φωτός ἐνῷ τό ἄλλο (α2) μόλις σέ 116. Μέ τή βοήθεια τηλεσκοπίου διαπιστώνεται ὅτι ὁ ἀστέρας α1 εἶναι διπλός καί ὁ α2 τριπλός. Ἄς σημειωθεῖ ὅτι τόν καιρό τοῦ μεγάλου Ἕλληνα ἀστρονόμου Ἵππαρχου (τόν 2ο π.Χ. αἰῶνα) οἱ α1 καί α2 ἀπεῖχαν μεταξύ τους μόνον 4 πρῶτα λεπτά τῆς μοίρας (5) καί ἔτσι δέν διακρίνονταν εὔκολα ὡς δύο ξεχωριστοί ἀστέρες. Τό 1880 ἡ ἀπόστασή τους εἶχε αὐξηθεῖ στά 6,25 πρῶτα λεπτά (ὁπότε ξεχώριζαν πιά καθαρά) καί ἔκτοτε συνεχίζει νά αὐξάνει κατά 7 δεύτερα λεπτά τῆς μοίρας ἀνά αἰῶνα.

Ὁ Αἰγόκερως ἔχει τήν ἰδιαίτερη διάκριση ὅτι ἕνας κύκλος τῆς γήινης σφαίρας, ὁ Τροπικός τοῦ Αἰγόκερω, φέρει τό ὄνομά του. Αὐτό ὀφείλεται στό ὅτι στά χρόνια τοῦ Πτολεμαίου τό νοτιότερο σημεῖο πού μποροῦσε νά βρεθεῖ ὁ Ἥλιος στόν γήινο οὐρανό βρισκόταν μέσα στά ὅρια τοῦ Αἰγόκερω. Σέ αὐτό τό σημεῖο βρίσκεται ὁ Ἥλιος κάθε ἔτος κατά τό Χειμερινό Ἡλιοστάσιο, στίς 21 Δεκεμβρίου, ὁπότε ὁ Ἥλιος περνᾷ ἀπό τό ζενίθ τό μεσημέρι στούς τόπους πού βρίσκονται πάνω στόν Τροπικό τοῦ Αἰγόκερω. Ἡ μετάπτωση τοῦ ἄξονα τῆς Γῆς ὅμως ἔχει ἀλλάξει τό νοτιότερο αὐτό σημεῖο πάνω στήν οὐράνια σφαίρα καί τώρα βρίσκεται στόν ἀστερισμό τοῦ Τοξότη. Στήν ἐποχή μας ὁ Ἥλιος βρίσκεται μέσα στά ὅρια τοῦ Αἰγόκερω ἀπό τίς 21 Ἰανουαρίου ὡς τίς 16 Φεβρουαρίου καί οἱ ἡμερομηνίες αὐτές συνεχίζουν νά μετατίθενται πρός τά ἐμπρός μέ ρυθμό 1 ἡμέρα ἀνά 71,1 ἔτη.
Ἡ μυθολογία μας ἀναφέρει ὅτι οἱ θεοί κατά τή διαμάχη τους μέ τούς Γίγαντες ἐγκατέλειψαν τόν Ὄλυμπο καί βρῆκαν καταφύγιο στή φιλόξενη Αἴγυπτο, ὅπου μεταμορφώθηκαν σέ ζῶα γιά νά γλιτώσουν ἀπό τήν καταδίωξη τῶν Γιγάντων. Ἔτσι ὁ τραγοπόδαρος θεός Πάνας, γιά νά γλιτώσει ἀπό τόν Γίγαντα Τυφώνα –ἕνα θεριό μέ ἑκατό κεφάλια καί πύρινη ματιά- πού τόν κυνηγοῦσε, μεταμορφώθηκε σέ Αἴγα (κατσίκα). Ἡ διαφυγή του δέν ἦταν εὔκολη. Γιά νά ξεφύγει ἀπό τόν Τυφώνα, ρίχτηκε στά νερά τοῦ ποταμοῦ Νείλου. Ἐπειδή ὅμως δυσκολευόταν νά κολυμπήσει, ἔγινε ἀμφίβιος μέ τό πίσω μέρος τοῦ σώματός του νά μεταμορφώνεται σέ οὐρά ψαριοῦ. Ἀφοῦ σώθηκαν οἱ θεοί ἀπό τήν ἀπειλή τοῦ Τυφώνα, τοποθέτησαν στόν οὐρανό τήν εἰκόνα τοῦ μεταμφιεσμένου Πάνα γιά νά τιμήσουν τή σωτήρια ἰδέα τοῦ θεοῦ. 
Ὁ ἀστερισμός τοῦ Αἰγόκερω εἶναι ἴσως ὁ παλαιότερος πού μνημονεύεται σέ γραπτό κείμενο. Γιά πρώτη φορά ἀναφέρεται στά βιβλία τοῦ Σαργώνα, βασιλιᾶ τῶν Ἀκκαδίων (λαοῦ τοῦ βορείου τμήματος τῆς Βαβυλώνας) καί ἱδρυτῆ τοῦ πρώτου σημιτικοῦ βασιλείου (2334-2279 π.Χ.). Ὁ Σαργών μάλιστα εἶχε προβλέψει ὅτι ὁ κόσμος θά καταστρεφόταν ὅταν ὅλοι οἱ πλανῆτες θά συναντιόνταν στό ζώδιο τοῦ Αἰγόκερω! Τό ὄνομά του (γίδα) παραμένει ἔκτοτε τό ἴδιο σέ ὅλους τούς λαούς τῆς Ἀνατολῆς καί ἡ ἀμφίβια μορφή μέ τήν ὁποία παριστάνεται (μισή γίδα καί μισό ψάρι) ἔχει διασωθεῖ σέ σφραγιδόλιθους τῆς Βαβυλώνας.

Τό ταξίδι μας στόν οὐράνιο θόλο ἔφτασε στό τέρμα του. Ἡ τριακοστή πρώτη στάση εἶναι καί ἡ τελευταία. Έλπίζω νά κέντρισα ἔστω καί λίγο τό ἐνδιαφέρον σας. Νά σᾶς μπόλιασα τό μικρόβιο νά στρέφετε τά μάτια στόν οὐρανό καί νά ψάχνετε κάποιο ἄστρο ἤ κάποιον ἀστερισμό. Τελειώνοντας θέλω νά εὐχαριστήσω δημοσίως τόν παλιό καλό συνάδελφο Στέφανο Νούτσια, τοῦ ὁποίου ἕνας παλιός φάκελος μέ πολλές πληροφορίες γιά πολύ περισσότερους ἀστερισμούς ἦταν ἡ ἀφορμή ἀλλά καί πολύτιμη βοήθεια γιά τή σειρά αὐτή.

Ἑρμηνεῖες ἐννοιῶν

(1)  Ἡ ἐκλειπτική εἶναι ἡ νοητή γραμμή πού διαγράφει ὁ Ἥλιος στήν οὐράνια σφαίρα, καθώς αὐτός ἀλλάζει θέση στόν οὐρανό κατά τή διάρκεια ἑνός ἔτους.
(2) Ἔκταση ἀστερισμῶν καί κατάταξη. Οἱ ἐκτάσεις τῶν ἀστερισμῶν μετρῶνται μέ βάση τά ὅριά τους, ὅπως καταρτίστηκαν ἀπό τόν Ἑζέν Ντελπόρτ τό 1930 ἐκ μέρους τῆς Διεθνοῦς Ἀστρονομικῆς Ἑταιρίας καί δημοσιεύτηκαν στό Délimitation scientifique des constellations (Τύπος Πανεπιστημίου Κέμπριτζ). Μετρῶνται σέ τετραγωνικές μοῖρες.
(3) Τό φαινόμενο μέγεθος εἶναι μία μέτρηση τῆς φαινόμενης λαμπρότητας ἑνός οὐρανίου σώματος, (ἄστρου, πλανήτη κλπ) ὅπως φαίνεται ἀπό ἕναν παρατηρητή στή Γῆ. Ὅσο λαμπρότερο φαίνεται ἕνα σῶμα, τόσο μικρότερη εἶναι ἡ ἀριθμητική τιμή τοῦ φαινομένου μεγέθους. Πρῶτος τό καθιέρωσε ὁ Ἵππαρχος, ὁ ὁποῖος κατέταξε ὅλους τούς ὁρατούς ἀστέρες σέ 6 μεγέθη. 1ου μεγέθους εἶναι οἱ λαμπρότεροι καί 6ου οἱ ἀμυδρότεροι. Τά πολύ φωτεινά οὐράνια σώματα ἀπέκτησαν ἀρνητικούς ἀριθμούς φαινόμενου μεγέθους (μέ τή λογική ὅτι οἱ ἀρνητικοί ἀριθμοί εἶναι μικρότεροι ἀπό τούς θετικούς). Ἡ Ἀφροδίτη ἔχει –4.4, ἡ Πανσέληνος –12.5 καί ὁ Ἥλιος ἔχει –26.7.
(4)  Τό Ἔτος Φωτός (ly – light year) εἶναι μονάδα μέτρησης τῶν ἀστρικῶν ἀποστάσεων. Ὁρίζεται ὡς ἡ ἀπόσταση πού διανύει τό φως μέ τήν ταχύτητά του (300 χιλιάδες χιλιόμετρα ἀνά δευτερόλεπτο) στό κενό, σέ ἕνα γήινο ἔτος. Ἰσοῦται περίπου μέ 9.5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα ἤ 9.460.528.404.879.000 μέτρα. Γιά μία πληρέστερη εἰκόνα, ὁ Ἥλιος ἀπέχει μόλις ὀκτώ λεπτά φωτός.
(5) Στήν οὐράνια σφαῖρα οἱ ἀποστάσεις μεταξύ ἀντικειμένων καθώς καί οἱ διαστάσεις τῶν μή σημειακῶν ἀντικειμένων, ὅπως φαίνονται ἀπό τή Γῆ, μετρῶνται μέ μοῖρες καί τίς ὑποδιαιρέσεις τους (πρῶτα καί δεύτερα λεπτά). Ἡ Σελήνη ἔχει μέγεθος (φαινόμενη διάμετρο) περίπου μισή μοίρα. Ὁ Δίας ἔχει μέγεθος λιγότερο ἀπό ἕνα λεπτό τῆς μοίρας.
SHARE
RELATED POSTS
Νέα Υόρκη τώρα!, του Γιώργου Σαράφογλου
Κτήμα Χατζημιχάλη: 3.714 φιάλες μόνο για την σοδειά του 2014, του Στράτου Καραγαβριηλίδη
Μια επιστροφή στην πόλη της νιότης, του Κωνσταντίνου Μεϊντάνη

Leave Your Reply

*